Oddi: Þar sem loforð um trúnað eru ekki pappírsins virði sem þau eru prentuð á - Reynslusaga

Um þessar mundir er prentsmiðjan Oddi í einhverri ímyndarherferð í auglýsingatímum sjónvarpsins þar sem meðal annars er gert mikið úr því hve mikla áherslu þeir hjá Odda leggi á trúnað gagnvart verkkaupa. Ég get ekki að því gert að í ljósi reynslu minnar af því að skipta við prentsmiðjuna Odda blöskrar mér ófyrirleitnin. Hvernig voga þeir sér að halda þessu fram?

Ég ritstýrði einu sinni tímariti sem prentað var hjá prentsmiðjunni Odda. Það var gefið út af tímaritaútgáfunni Fróða. Tímaritið var í andarslitrunum þegar ég tók við því en mér tókst með mínum hætti að auka söluna á því og ... smám saman ... fjármagnið sem varið var í að afla efnis í blaðið og prenta það. Efnistök blaðsins og umfjöllunarsvið eru aukaatriði í þessu samhengi. Einhverjum kann að hafa „fundist“ eitt og annað, en sem betur fer stjórnast prentfrelsið ekki enn af því sem fólki úti í bæ „finnst“ heldur lögum og reglum. Tímaritið varðaði aldrei við lög. Í tvígang rannsökuðu yfirvöld hvort ástæða væri til að leggja fram kæru á hendur blaðinu fyrir lögbrot og í bæði skiptin var fallið frá því þar sem ljóst þótti að slíkar ásakanir fengju ekki staðist.
Hvað um það. Einu sinni var grein í blaðinu um ljósmyndafalsara sem þá höfðu tiltölulega nýlega náð þeirri leikni í list sinni, með aðstoð fótósjopps, að blekkja jafnvel færustu sérfræðinga. Einhverjar Hollywoodstjörnur höfðu orðið fyrir barðinu á þessari iðju og þurft að sverja af sér að hafa setið fyrir á vafasömum ljósmyndum. Til að sýna í hverju þetta væri fólgið falsaði umbrotsmaður blaðsins nektarmyndir af tíu íslenskum konum. Konurnar sem urðu fyrir valinu voru þær sem skipað höfðu sér í tíu efstu sætin skömmu áður í vali Rásar tvö á kynþokkafyllstu konum landsins, opinberar persónur orðlagðar fyrir kynþokka. Aldrei var ýjað að því að myndirnar væru ekta, þvert á móti voru þær beinlínis settar fram sem dæmi um falsanir. Þvert yfir síðuna stóð jafnvel stórum stöfum að um falsaðar ljósmyndir væri að ræða. Auðvitað vissi ég að þetta kynni að verða viðkvæmt og valdi því sérlega smekklegar og lítið afhjúpandi myndir úr dagatali Playboy og setti íslensku andlitin á þær. Eftir að hafa haft samráð við lögfræðing fyrirtækisins komst ég að því að um myndir af þessu tagi gilda sömu reglur og hverjar aðrar skopmyndir. Hvað sem hverjum kann að „finnast“ um þessa ritstjórn stóðst hún bæði lög og sínar eigin forsendur.
Blaðið fór í prentun, það tók alla jafna nokkra daga að prenta blaðið og koma því í dreifingu, þannig að ég beið bara eins og ég var vanur eftir símtali um að verkinu væri lokið. Hins vegar fékk ég næst hringingu frá framkvæmdastjóra útgáfunnar sem bar sig aumlega eftir að hafa fengið símtal frá löfræðingi einnar kvennanna á þessum myndum, þáverandi umhverfisráðherra. Lögfræðingurinn var með eintak af blaðinu í höndunum var ekki ánægður. Trúnaður Odda risti semsagt svo djúpt að lögfræðingur umhverfisráðherra fékk blaðið í hendurnar á undan ritstjóra þess. Engar skýringar fékk ég á því hverju þetta sætti. Ég hafði reyndar rekið augun í einhverja innrammaða yfirlýsingu um trúnað uppi á vegg í prentsmiðjunni, en hún reyndist greinilega ekki pappírsins virði sem hún var prentuð á.
Eftirmáli þessa atviks varð fréttamatur. Upplaginu var eytt, umbrotinu breytt og allt prentað upp á nýtt. Jafnvel þótt við hefðum lögin á okkar bandi þótti útgefandanum ekki rétt að standa í illdeilum við ríkisstjórnina. Jafnvel þótt trúnaður Odda við okkur sem verkkaupa hefði verið svívirtur þótti ekki rétt að standa í illindum við þá heldur. Útgáfan var háð prentsmiðjunni með alla þjónustu og síðar komst ég reyndar að því að útgáfan skuldaði prentsmiðjunni svo mikið að það var aðeins fyrir náð og miskunn (og viðskiptavit) að prenstmiðjan var ekki búin að taka útgáfuna upp í skuld.
Þannig að þið sem ætlið að kaupa ykkur prentþjónustu hjá Odda sem útheimtir trúnað: Gætið þess að prentefnið ykkar sé ekki eitthvað sem einhverjum, sem kemur að verkinu á einhverjum tíma prentvinnslunnar, gæti dottið í hug að einhver einhvers staðar úti í bæ myndi vilja sjá.

Xenófób kemst í feitt

Nýlega var Gaukur Úlfarsson var dæmdur til fjársekta fyrir að kalla Ómar R. Valdimarsson „aðalrasista bloggheima“. Dómurinn er að mínu mati gersamlega fráleitur. Ekki aðeins vegna þess að Ómar er langt frá því að vera aðalrasisti bloggheima (í þeim efnum kemst hann ekki með tærnar þar sem svæsnustu rotþrærnar á netinu eru með hælana), heldur vegna þess að ef dómurinn er fordæmisgefandi, sem hann hlýtur að vera, er enginn endir fyrirsjáanlegur á þeim málaferlum sem framundan eru. Íslenskir femínistar gætu upp til hópa sest í helgan stein og lifað í vellystingum praktuglega á kostnað bloggandi pungrottna, stjórnmálamenn fyndu nýja tekjulind og þannig mætti lengi telja. Jafnvel Gilzenegger væri vís með að koma út í plús ef allt væri tínt til.
Í mínum huga réttlæta þau óhefluðu skrif Ómars, sem urðu tilefni þess að umrædd orð féllu, alls ekki ásakanir um rasisma. Þvert á móti þá er barnalegt að vilja engu illu trúa upp á útlendinga, bara vegna þess að þeir eru útlendingar og maður hefur andúð á útlendingahatri. Ómar er alls ekki einn um að telja útskýringar ákveðins útlendings á þeim ávirðingum sem á hann hafa verið bornar langsóttar og ósannfærandi. Þessar ásakanir hafa verið settar fram á mun rökfastari, yfirvegaðri og trúverðugri hátt en Ómar gerði í geipi sínu. Slóðin er icelandweatherreport.com (leitið að „jadetree“).
Gauki til afsökunar verður að taka fram að Ómar þessi hefur reyndar orðið uppvís að fordómum í garð útlendinga og því er erfitt að komast hjá því að lesa skrif hans með þeim fyrirvara. Sem almanntengslafulltrúi Impregilo lýsti hann því yfir að víðtæk matareitrun meðal starfmanna fyrirtækisins stafaði af því að þeir kynnu ekki að þvo sér um hendurnar. Samkvæmt mínum skilningi felst rasismi hins vegar í fordómum í garð fólks af öðrum kynþætti en manns eigin, óháð uppruna þess. Ómar hefur fremur látið í ljós fordóma í garð erlends vinnuafls en annarra kynþátta og því nær að tala um xenófóbíu en rasisma í hans tilfelli.
Það er semsagt mín skoðun að Ómar sé sekur um fordóma gegn útlendingum, Gaukur um barnaskap og héraðsdómur Reykjavíkur um heimsku. Sekt hinna síðastnefndu er að mínu mati sýnu alvarlegust. Hún veldur mestum skaða.

Bakþankar í Fréttablaðinu 16. mars 2008

Sókn í Vatnsmýri

Þær hugmyndir um framtíðarskipulag Vatnsmýrarinnar sem nú liggja fyrir eru dásamlegar. Ég öfunda afkomendur mína af því að fá að njóta þeirrar byggðar sem þar mun rísa, því sjálfum mun mér varla endast aldur til að sjá hana fullkláraða. Þarna verður blönduð miðborgarbyggð, svipuð eftirsóttustu hverfunum í Reykjavík um þessar mundir, Þingholtunum og Vesturbænum. Ég varð ótrúlega feginn að sjá að skipulagið gerði ekki ráð fyrir eintómum botnlöngum út frá steingeldum verslunar- og þjónustukjarna, heldur eðlilegri framlengingu af byggðinni sem fyrir er í nágrenninu. Gert er ráð fyrir uppbyggingu háskóla, útivistarsvæðum, blandaði íbúðabyggð, verslunum, leikskólum, grunnskólum og framhaldsskóla. Þarna verður allt til alls. Nema kirkja.
Nú hef ég í sjálfu sér engar áhyggjur af því að á venjulegum sunnudegi verði ekki pláss fyrir kirkjurækna Vatnsmýringa framtíðarinnar í kirkjunum í nágrenninu, Neskirkju, Hallgrímskirkju og Dómkirkjunni. Í Vatnsmýri er hins vegar gert ráð fyrir 10 – 15 þúsund manna íbúabyggð. Það er um það bil tvöfaldur íbúafjöldi meðalsóknar í Reykjavíkurprófastsdæmi vestra. Af þessu fólki má reikna með að 8 – 12 þúsund, varlega áætlað, vilji skíra börnin sín og ferma, gifta sig í kirkju og hljóta kirkjulega útför. Af eðlilegum ástæðum eru því takmörk sett hve margar athafnir geta farið fram í einni kirkju á einum degi. Þrátt fyrir að þessi tölfræði sé fyrirliggjandi gerir engin tillagnanna ráð fyrir því að þessi þjónusta verði í boði í hverfinu. Jafnvel tillagan, þar sem búið er að ákveða hvar McDonald's og IKEA eiga að vera, gerir ekki ráð fyrir kirkju.
Freistandi væri að draga af þessu einhverjar ályktanir um stöðu kirkjunnar í nútímasamfélagi eða geistlegar áherslur skipulagsfræðinga, en ég ætla láta það ógert. Ég held að þetta sé bara vanhugsað. Allir hljóta að sjá, óháð sinni persónulegu trúarafstöðu, að óskað verður eftir þessari þjónustu í hverfinu. Af þeim sökum efast ég ekki um að í Vatnsmýri rísi kirkja með fjölgun íbúanna. Hennar verður einfaldlega þörf. Ég held bara að það væri sniðugra að skipulagið gerði ráð fyrir því frá byrjun.
Bakþankar í Fréttablaðinu 2. 3. 2008

Ferskt slagorð fyrir bókasöfn landsins

Alveg eins og vídeóleiga ... nema með bókum!

Þankar um þanka

Fyrstu Bakþankar mínir í Fréttablaðinu birtust 30. apríl 2006. Síðan hafa birst pistlar eftir mig á baksíðu þess hálfsmánaðarlega, með einhverjum undantekningum vegna helgidaga. Ég hef algerlega frjálsar hendur varðandi umfjöllunarefni og efnistök, aldrei hefur verið gerð tilraun til að hafa nein áhrif á skrif mín. Ég hef skrifað um það sem mér hefur verið efst í huga hverju sinni, þjóðfélagsmál, pólítík, skipulagsmál, pælingar um lífið og tilveruna og ... trúmál. Síðastnefndu skrifin virðast einatt vekja mesta athygli. Einhver spurði mig hvers vegna ég væri alltaf að skrifa um trúmál, hvort ég hefði ekki áhuga á neinu öðru.
Þetta fékk dálítið á mig, því víst hef ég áhuga á öðru, svo ég fletti í gegn um Bakþankana mína og komst að því að 10 – 13 þeirra 46 pistla sem ég hef skrifað fjalla um trúmál. Nákvæmlegur fjöldi fer eftir því hvernig hugtakið er skilgreint. Eru öll andleg málefni trúarleg? Eru pælingar um lit jólaskreytinga trúarlegar? Ef við förum milliveginn og segjum að 11,5 Bakþanka minna hafi snúist um trúmál er hlutfallið nákvæmlega 25%. Ég er kristinn guðfræðinemi. Ég hef áhuga á trúmálum. Myndi pólitískur sjórnmálafræðinemi skrifa minna um pólitík en ég geri um trúmál? Myndi rithöfundur eða bókmenntafræðingur skrifa minna um bókmenntir? Myndi leikhúsfræðingur, leiklistarnemi eða leikari skrifa minna um leikhús? Ég leyfi mér að stórefa það, a. m. k. í síðastnefnda tilvikinu (ég þekki slatta af leikhúsfólki).
Síðustu bakþankar mínir hafa orðið tilefni til umfjöllunar. Hún byggir á því að mér finnist helvíti fallegt fyrst ég leyfi mér að vera þeirrar skoðunar að það sé fallegur boðskapur að öllum standi til boða eilíft líf fyrir náð Guðs. Þetta er auðvitað ekki svaravert. Höfundurinn skýtur af sér hausinn í þriðju málsgrein og liggur eftir örendur í guðlausu blóði sínu, svo ég beiti fyrir mig stíl sem er vinsæll (en umdeildur) um þessar mundir.
Aðrir lesa út úr þessum þönkum að ég sé að boða réttlætingu fyrir verkin, sem sé í andstöðu við grundvallarkenningu vorrar evangelísk-lúthersku kirkju sem boðar réttlætingu af trú. Ég verð að viðurkenna að ég hef aldrei verið mjög spenntur fyrir akkúrat þessari trúfræðilegu pælingu, því ég hef það á tilfinningunni að aðspurður hefði Jesús ekki svarað spurningunni um réttlætingu af trú eða réttlætingu fyrir verk með því að segja afdráttarlaust annað hvort eða. Flestar dæmisögur hans fjalla nefnilega um verk. Eða minnist hann einu orði á trú miskunnsama Samverjans? Sjálfur segir hann meira að segja: „Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá.“ Páll postuli segir að Guð muni „gjalda sérhverjum eftir verkum hans: Þeim eilíft líf, sem með staðfestu í góðu verki leita vegsemdar, heiðurs og ódauðleika, en þeim reiði og óvild, sem leiðast af eigingirni og óhlýðnast sannleikanum, en hlýðnast ranglætinu“ (Róm. 2:6-8). Í Jakobsbréfi 2:14-17 segir ennfremur: „Hvað stoðar það, bræður mínir, þótt einhver segist hafa trú, en hefur eigi verk? Mun trúin geta frelsað hann? Ef bróðir eða systir eru nakin og vantar daglegt viðurværi og einhver yðar segði við þau: "Farið í friði, vermið yður og mettið!" en þér gefið þeim ekki það, sem líkaminn þarfnast, hvað stoðar það? Eins er líka trúin dauð í sjálfri sér, vanti hana verkin.“ Ég held að kjarninn í kenningu Lúthers sé þessi. Okkur ber að gera góðverk, ekki til að vinna okkur inn náð Guðs heldur einmitt vegna þess að við njótum náðar Guðs.
En fyrst vikið var að miskunnsama Samverjanum er einmitt áhugavert að Jesús skuli velja Samverja í dæmisöguna en ekki gyðing. Reyndar ganga tveir gyðingar, prestur og levíti, fram hjá fórnarlambinu og sinna því ekki. Strangt til tekið hegðuðu þér sér með því óaðfinnanlega samkvæmt lögmálinu, en þar voru skýr ákvæði um að prestar mættu ekki snerta lík. Presturinn hætti semsagt á að saurga sjálfan sig og brjóta lögmál Móse með því að sýna kærleik í verki og taka sénsinn á því að maðurinn væri á lífi. Þannig segir Jesús kærleikann æðri lögmálinu. Sagan endar ekki á því að Samverjanum er kastað til eyðingar (þ. e. í eldsofninn) til eilífrar refsingar (sem felst í því að vera eytt að eilífu) fyrir að hafa ekki verið kristinn. Þvert á móti er erfitt að skilja söguna öðruvísi en sem dæmisögu um rétta breytni samkvæmt kenningu Jesú. En af hvaða tilefni sagði Jesús annars söguna um miskunnsama Samverjann? Jú, hann var einmitt að svara spurningunni: „Hvað þarf ég að gera til að öðlast eilíft líf?“ Sagan hlýtur að útiloka það sem kristna afstöðu að allir sem ekki játi Jesú sem sinn persónulega frelsara kveljist í helvíti að eilífu, eins og sumir halda fram, því það gerði miskunnsami Samerjinn sannarlega ekki.
Jesús kenndi í mörgum dæmisögum. Hins vegar virðist guðleysingjum vera meinilla við að tal Jesú um helvíti sé skoðað allegorískt. Jafnvel þótt hann segi „Guðs ríki er innra með yður“ (Lúk. 17:21) má alls ekki líta svo á að það gildi líka um andstæðu þess. Reyndar talar Jesús ekki um „helvíti“ heldur „Gehenna“, sem er Hinnómsdalur suður af Jerúsalem þar sem úrgangi frá borginni var brennt. (Þannig mætti hugsanlega færa rök fyrir því að „Sorpa“ væri betri þýðing en „helvíti“.)
Bakþankar eru mjög stuttir, um 350 orð. Þessi færsla er þrisvar sinnum lengri. Frá 30. apríl 2005 eru nákvæmlega 664 dagar. Það þýðir að sl. tæp tvö ár hafa pistlar um trúmál eftir mig að jafnaði birst á 58 daga fresti. Það hlægir mig að 350 orð um trúmál á 58 daga fresti geti gert einhvern „þreyttan á svona prédikunum á baksíðum“. Viðkomandi er greinilega haldinn erfiðari þráhyggju gagnvart trú en ég.
Það sem ég hef gert hér í þessari færslu er að nota grísku- og söguþekkingu mína til að reyna að skilja orð Jesú í samhengi. Þetta er stundum kallað guðfræði og er kennt í háskóla. Sumum finnst þessi þekking mannskemmandi. Getur þekking verið mannskemmandi? Ég held ekki. Hins vegar veit ég af eigin reynslu að þráhyggja getur verið það.

Fallegur boðskapur

Summa jarðar virðist hafa verið furðu jöfn í gegn um aldirnar. Fjöldi atómanna, sem hér eru á sveimi og mynda reikistjörnuna með öllu sem á henni er, hefur víst sveiflast sáralítið síðastliðin árþúsund. Þetta þýðir auðvitað að ekki er hægt að búa neitt nýtt til nema eyðileggja eitthvað sem var fyrir. Hráefnið er takmarkað. En hvernig er það valið hvað eyðist og hvað lifir?
Í Matteusarguðspjalli 7:19 segir Jesús: „Hvert það tré, sem ber ekki góðan ávöxt, verður upp höggvið og í eld kastað.“ Þetta finnst mér fallegur boðskapur, þótt einhverjir megi ekki til þess hugsa að alheiminum sé þannig fyrir komið að einhverju verði að eyða. Sú skoðun er víst ekki í tísku um þessar mundir að það skipti einhverju máli hvaða ávexti maður ber í lífi sínu hérna megin grafar.
Það sem mér finnst fallegt við þennan boðskap er tvennt. Í fyrsta lagi er það engum duttlungum háð hvað lifir áfram og hvað deyr. Það sem ber góðan ávöxt lifir, svo einfalt er það. Hitt er brennt, það rennur saman við sköpunarverkið og verður að hráefni í nýja sköpun. Þetta er í raun náttúruvalskenning.
Hitt sem er fallegt við þessa speki er að engum er áskapað að vera kastað í eld. Hver maður hefur frjálsan vilja til að ákveða breytni sína sjálfur. Öll eigum við val, við ráðum því sjálf hvaða ávexti við kjósum að bera, því Jesús er hér auðvitað að tala um ávexti andans en ekki frjósemi holdsins.
En hverjir eru ávextir andans? Jesús talar um að gera öðrum mönnum það sem maður vill að þeir geri manni. Þetta finnst sumum ógeðfellt. Þeim finnst ósanngjarnt að ekki dugi til sáluhjálpar að passa sig að vera ekki beinlínis vondur við aðra, að gera þeim ekki það sem maður vill ekki að þeir geri manni. Jesús gengur lengra. Hann leggur beinar verknaðarskyldur á herðar okkar, enda vissi hann sem er, að það er hægðarleikur að valda öðrum óbætanlegu tjóni með aðgerðarleysinu einu saman.
Nú á dögum er ekki vinsælt að fjasa um eld og eyðileggingu. Það er eins og það sé einhver miðaldakeimur af því. Nútímamaðurinn vill vera látinn í friði, engar skyldur eða skuldadægur – bara skilyrðislausan kærleik og fyrirgefningu. Gallinn er bara sá að kærleikur getur aldrei birst sem sinnuleysi.
Bakþankar í Fréttablaðinu 17. 2. 2008
*Af einhverjum ástæðum varð mér það á að fara ekki rétt með ritningarstaðinn í Fréttablaðinu. Ég biðst velvirðingar á þeirri handvömm, sem hefur verið leiðrétt hér.

Ég og Porsche-inn minn

Í fyrravor hitti ég gamlan kunningja í bókabúð Máls og menningar við Laugaveg. Ekki man ég nákvæmlega hvað okkur fór á milli, en hann spurði mig hvaða mánaðardagur væri svo ég leit á úrið mitt til að gá að því. Úrið mitt sýnir mánaðardaga. Þá uppgötvaði ég mér til mikillar skelfingar að handleggurinn á mér var ekki nógu langur til að ég sæi það nógu skýrt. Sjálfsagt átti lýsingin þarna inni einhvern hluta að máli. Alltjent varð ég að taka af mér úrið og bera það upp að ljósinu til að geta lesið mánaðardaginn. Þetta var talsvert áfall fyrir mig, ég hef nefnilega haft með eindæmum góða sjón síðan ég man eftir mér. Þetta var í fyrsta sinn sem sjónin hafði brugðist mér.
Skömmu síðar keypti ég hræódýr lesgleraugu af minnsta styrkleika í gæðaversluninni Tiger (sem er dönsk og er því kölluð „Tíjer“ á mínu heimili, ekki „Tæger“) og prófaði að lesa með þeim. Mér fannst það betra en að lesa gleraugnalaus, ég fann að stafirnir voru greinilegri og ég þreyttist ekki eins mikið við lesturinn. Ég sætti mig við það með glöðu geði að vera farinn að þurfa að nota lesgleraugu, því nú gerði ég mér grein fyrir því af hverju ég hafði í verið að slá svona slöku við lestur góðra bóka undanfarið.
Síðastliðið haust settist ég síðan aftur á skólabekk og hóf fullt nám með tilheyrandi bóklestri. Ég er afar þakklátur fyrir að hafa uppgötvað þessa „ellifjarsýni“ mína áður en að því kom. Ég hefði örmagnast við að reyna að verja heilum degi í bókalestur gleraugnalaus og sennilega hrosið hugur við tilhugsuninni einni saman.
Hins vegar fylgir því ákveðinn galli að þurfa bara gleraugu til að sjá það sem er í seilingarfjarlægð og sjá þá allt í móðu sem er fjær manni þegar maður er með þau á nefinu. Þetta gerir það að verkum að maður verður sífellt að ýta gleraugunum niður á nefbroddinn og vera rýndandi og skimandi, ýmist reigður eða undirleitur til að skoða heiminn á víxl yfir gleraugun og í gegn um þau. Í skólanum þurfti ég sífellt að taka þau af mér til að sjá á töfluna og setja þau á mig til að sjá á bókina. Einnig fannst mér það ókostur við þessi gleraugu að nefið á mér er þannig hannað að þegar ég var með þau í þægilegri stöðu á því strukust augnhárin við glerin. Einnig átti ákveðin baklýsing, sem annars er heppileg við lestur, það til að glampa af umgjörðinni og varpa óþægilegum geislum inn í augað. Ekki misskilja, þessi Tiger-gleraugu voru hverrar krónu virði. Þau kostuðu 300 kall.
Æskuvinur minn úr Hafnarfirði, Pétur Óskarsson, og Dóra, konan hans, hafa nýverið opnað gleraugnaverslun við Strandgötu í Hafnarfirði. Hún heitir Sjónlínan (ég mæli sérstaklega með nostalgíuhorninu). Einhvern tímann bar þessi gleraugnamál á góma í samræðum okkar, sem kannski er engin furða. Hann benti mér að það er kannski engin tilviljun að sum gleraugu kosta 300 kall en önnur hundrað sinnum meira, þótt auðvitað tryggi verðið ekki alltaf gæðin.
Þetta varð til þess að ég kíkti í búðina hans í leit að gleraugum sem hentuðu mér og fann þau. Þau eru sérstaklega hönnuð sem lesgleraugu. Þegar ég er með þau í þægilegri stöðu á nefinu dekka þau aðeins neðri hluta sjónsviðsins, þann sem skrifborðið dekkar, en þegar ég horfi frá mér horfi ég yfir þau án þess að þurfa að reigja mig eða taka þau af mér. Umgjörðin er svört og mött og endurvarpar því ekki bakljósi inn í augað. Svo hæstánægður er ég með þessi gleraugu að ég gerðist gleraugnamódel fyrir þau heiðurshjón, eins og lesendur Fjarðarpóstsins urðu varir við í síðustu viku.
Skemmtilegast finnst mér þó að þau eru „Porsche design“. Það fór þá aldrei þannig að það ætti ekki fyrir mér að liggja að eignast Porsche.

102 Reykjavík*

Borgarstjórinn í Reykjavík er með læknisvottorð upp á að hann ráði við starfið sem hann gegnir. Ég veit ekki til þess að aðrir borgarfulltrúar geti státað af því. Reyndar stórefa ég að þeir, sem létu tilfinningarnar hlaupa með sig í verstu gönurnar úr ræðustól borgarstjórnar í kjölfar þeirra sviptinga sem þar áttu sér stað fyrir hundraðogeitthvað dögum, gætu allir harkað slíkt vottorð út úr samviskusömum lækni.
Borgarstjórinn er með lítið fylgi. Leikreglur lýðræðisins leyfa að litlir flokkar lendi í oddaaðstöðu sem gerir fulltrúum þeirra kleift að komast í meiri valdastöður en fylgið gefur augljóst tilefni til, eins og mýmörg dæmi eru um í ríkisstjórnum. Slíkir menn hafa oft gegnt störfum sínum með sóma og verið farsælir í embætti.
Heyrst hefur að kjósendur borgarstjórans hafi alls ekki verið að kjósa hann heldur einhvern annan, gott ef ekki einhvern allt annan flokk sem var ekki einu sinni í framboði. Auðvitað er sú umræða út í hött. Ég veit hvorki til þess að kjósendur borgarstjórans hafi strikað hann út í meiri mæli en eðlilegt getur talist né að þeir hafi verið inntir á marktækan hátt eftir forsendum sínum fyrir því hvernig þeir greiddu atkvæði. Þótt flokkur borgarstjórans mælist varla í skoðanakönnunum um þessar mundir þá veljum við okkur ekki leiðtoga í skoðanakönnunum heldur kosningum.
Ekkert af því sem einkennt hefur umræðuna skiptir m. ö. o. neinu máli. Það eru málefnin sem skipta máli og ég verð að viðurkenna að ég saup hveljur þegar ég heyrði málefnasamning nýrrar borgarstjórnar. Kaupa á húsin við Laugaveg, hvað sem þau kosta, að því er virðist í þeim tilgangi einum að „varðveita 19. aldar götumynd“. Er það þá stefna Sjálfstæðisflokksins að borgin eigi að vera í þeim bisnes að kaupa gömul hús, gera þau upp og selja eða leigja? Öðruvísi mér áður brá.
Að auki er helsta kosningamál borgarstjórans í höfn: Flugvöllurinn skal vera í Vatnsmýrinni áfram. Það þýðir að hundsa á lýðræðislega fram kominn vilja Reykvíkinga og svíkja skuldbindingar fyrri borgarstjórnar um að lúta honum. Það er hið alvarlega í málinu, ekki heilsufar borgarstjórans, fylgi eða meint sinnaskipti þess samkvæmt könnunum. Það er þarna sem manni finnst leikreglur lýðræðisins brotnar.
Bakþankar í Fréttablaðinu 3. febrúar 2008

*Þar sem prófarkalesari Fréttablaðsins þóttist vita betur en ég sjálfur hvað ég ætlaði að segja í þessum Bakþönkum var fyrirsögnin „leiðrétt“ á síðum blaðsins. 102 er einmitt póstnúmerið sem vantar í Reykjavík af því að helmingurinn af láglendi borgarlandsins fer undir flugvöll. 102 Reykjavík er ennfremur heiti á samtökum um brottflutning flugvallarins úr Vatnsmýrinni, sem ég tók þátt í að stofna á sínum tíma, en lögðu upp laupana eftir að baráttumál þeirra átti að vera komið í höfn. Mér sýnist hins vegar ekki vera vanþörf á að þau taki aftur til starfa og hvet hérmeð til þess að þau gangi í endurnýjun lífdaga. Loks hagaði kalhæðni örlaganna því þannig að 102 er fjöldi daganna sem síðasti borgarstjórnarmeirihluti var við völd.)

Komdu fagnandi, kreppa!

Nýlega bárust fréttir af því að reykvísk athafnakona hefði tapað morði fjár á fjármálamarkaði. Hún bar sig afar aumlega yfir því að hafa tapað hundruðum milljóna sem hún fékk lánaðar til að nota í fjárhættuspil. Á sama tíma er ekki hægt að greiða þeim sem annast börnin okkar mannsæmandi laun og gamalmennum er hrúgað inn á fjársveltar stofnanir og gert að lifa á smánarlegri hungurlús. Forðum daga sagði vitur maður einmitt að menningarstig þjóða mætti ráða af því hvernig þær búa að börnum og öldruðum. Það er mikill áfellisdómur yfir Íslendingum. Ég vona að mér fyrirgefist að gráta þurrum tárum yfir óförum athafnakonu þessarar.
Margt getur haft áhrif á gildismat þjóðar og siðferði. Það gildir líka um einstaklinga. Hömlulaust neyslubrjálæði hefur persónuleikabreytandi áhrif á fólk og veldur stigvaxandi siðblindu. Leggist brjálæði á heilar þjóðir getur það sent þær aftur á siðferðilegt steinaldarstig. Þegar einstaklingar hafa keyrt líf sitt í andlegt gjaldþrot með þrotlausri, hugbreytandi neyslu, er algert úrræðaleysi oft forsenda þess að þeir nái bata. Ekkert nema fullkomin uppgjöf getur fyllt þá þeirri örvæntingu sem þarf til að þeir endurskoði líf sitt og gildismat, forgangsraði upp á nýtt og átti sig á því hvað það raunverulega er sem gefur lífinu gildi og hvað það er sem byrgir sýnina á hin sönnu lífsins gæði. Þá verður það sjálfkrafa að keppikefli að láta neysluna lönd og leið. Þótt fólk geti þurft að glíma við erfið fráhvarfseinkenni, jafnvel þrálát síðhvörf, þá hættir neyslan að vera eftirsóknarverð. Það að vera laus úr vítahring neyslunnar verður dýrðlegri munaður en fólk óraði fyrir því að væri til. Kannski virkar sama lausn fyrir þjóðir sem blindaðar eru af neysluæði.
Einhver kann að hugsa sem svo að þetta sé ekki sambærilegt, að þótt bæði fíklar og athafnafólk helgi líf sitt og vilja því að „komast í efni“ hvað sem það kostar, þá sé merking orðasambandsins gerólík á milli þessara tveggja menningarheima. Gott og vel. En þeim, sem eru þeirrar skoðunar að neysla Íslendinga hafi ekki haft persónuleikabreytandi áhrif á þjóðarsálina upp á síðkastið, ráðlegg ég að skríða upp úr holunni sem þeir hafa hafst við í síðastliðin fimmtán ár og líta í kring um sig.

Bakþankar í Fréttablaðinu 20. 1. 2008

Blessað bergið

Á bls. 8 í Fréttablaðinu í dag er frétt sem hefst á orðunum: „Karlmaður af erlendu bergi brotinn hefur verið dæmdur í 45 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir að kasta konu á salernisskál.“ Næsta frétt fyrir neðan hefst á orðunum: „Innbrotsþjófur var handtekinn af lögreglu höfuðborgarsvæðisins á tannlæknastofu í Mjóddinni aðfararnótt miðvikudagsins.“
Af hverju þykir það ekki fréttnæmt af hvernig bergi síðarnefndi ógæfumaðurinn var brotinn? Var hann ekki af neinu bergi brotinn? Hvenær er maður annars af bergi brotinn og hvenær er maður ekki af bergi brotinn?

Aldrei of seint

Nú í vikunni horfði ég með öðru auganu á breskan sjónvarpsþátt um ekkjumann sem varð ástfanginn, en varð að gefa konuna sem hann unni upp á bátinn af því að uppkomnum börnum hans leist ekki á ráðahaginn. Þeim fannst hann svíkja móður þeirra með því að bera tilfinningar til annarrar konu, rétt eins og þeim sem komnir eru yfir móðuna miklu sé það sérstakt kappsmál að eftirlifandi ástvinir þeirra eyði því sem þeir eiga eftir ólifað í eymd og sút yfir brotthvarfi þeirra. Þegar hann benti á að hann ætti sér enn drauma og þrár hreytti ein dætra hans í hann að hann væri fjörutíu og þriggja ára. Í orðunum lá að á þeim aldri væri heiðvirt fólk vaxið upp úr svoleiðis vitleysu. Þetta hafði djúp áhrif á mig. Ég varð nefnilega fjörutíu og þriggja ára í gær.
Þegar ég var skiptinemi í Bandaríkjunum var mér úthlutað ritgerðarverkefninu „Ég árið 2000“. Þetta var haustið 1983, ég var átján ára og árið 2000 var í fjarlægri framtíð. Mér fannst að þá hlyti ég að vera kominn á minn stað í lífinu, þá yrði orðið fullljóst hvað úr mér yrði. Það er skemmst frá að segja að mér skjátlaðist hrapallega um framtíð mína. Í ritgerðinni var ég virtur kvikmyndaleikstjóri, ég hafði komið íslenskri kvikmyndagerð á heimskortið með ódauðlegum meistaraverkum og bjó ásamt fullkominni eiginkonu minni og sæg barna í glæsivillu í Öskjuhlíðinni. Raunin varð sú að bæði villan og leikstjóraferlinn voru langt utan seilingar árið 2000. Þá var ég 35 ára.
Þá hvarflaði ekki að mér að 35 ára maður á alla jafna tvo þriðju hluta starfsævinnar framundan, menntaður kvikmyndaleikstjóri sennilega enn meira, líklega ekki minna en þrjá fjórðu. Þaðan af síður flögraði sú hugsun að mér að það væri sorglegt hlutskipti að vera búinn með helstu stórvirki sín í lífinu á þeim aldri og þurfa að verja lunganum af starfsævinni í skugga þeirra. Í raun var ég enn þröngsýnni en stúlkan í sjónvarpsþættinum. Mér fannst að þrjátíu og fimm ára ætti maður að vera orðinn eins og maður yrði (þ .e. full-orðinn) og hjakka í sama farinu upp frá því, af því að á þeim aldri tæki því ekki að byrja á einhverju nýju, verða ástfanginn eða skipta um starfsvettvang. Núna efast ég um að ég hafi nokkurn tímann verið jafnfeginn að hafa rangt fyrir mér.

Bakþankar í Fréttablaðinu 6. 1. 2008

Lítið kvæði um hrösun

Ég datt niður tröppurnar drukkinn
á Duus-húsi fyrir löngu
og endaði skrautlegt skrall
og það hafa fleiri farið
flatt á svoleiðis göngu
en ég og Jónas Hall.

Ég bar ekki harminn í hljóði,
en hnefana steytti argur
og bölvaði rámri raust,
því lævíst er mannanna lánið
og litmjúkur gerist margur
hrungjarnt lauf um haust.

Að rísa á riðandi fætur
ringlaður af því falli
mér var þó ekki um megn,
en óskabarn ógæfunnar
lá andvana niðri á palli,
horfið, harmafregn.

Er missti ég fótanna fullur
fann ég að vísu til trega,

en und mín var óveruleg.
Við eigum í háska heimsins
hrösun sameiginlega
Jónas Hall og ég.

D. Þ. J.

Síðasta tölublað tímaritsins Herðubreiðar, sem út kom sl. haust, var tileinkað minningu Jónasar Hallgrímssonar. Í tilefni af því var fjöldi hagyrðinga og skálda beðinn að yrkja um hann í blaðið. Mér hlotnaðist sá heiður að vera í hópi þeirra og er þetta ljóðið sem til varð af því tilefni. Ég hef ákveðið að hefja nýtt bloggár á því að leyfa netlesendum mínum að njóta þess.

Vor Guð er borg á bjargi traust

Undanfarið hefur verið kvartað undan því að afhelgun samfélagsins sé skemmra á veg komin hérlendis en æskilegt væri. Umræðuefnið er brýnt og það ber að taka alvarlega. Auðvitað ætti hið opinbera ekki að gera upp á milli trúfélaga og óeðlilegt er að kvarta undan slíkum málflutningi. En hann tekur stundum á sig aðra mynd. Fólk fullyrðir jafnvel að trúarsannfæring sé lygi og hræsni, það lýgur hatrammri baráttu gegn menntun og vísindum upp á Þjóðkirkjuna og emjar síðan eins og stunginn grís þegar það er kallað hatrammt sjálft.
Vor Guð er borg á bjargi traust. Kjánar fá ekki kollvarpað henni. Þess vegna er rangt að stilla þeim upp sem erkifjendum Guðs kristni í heimi. Með því er þeim gert hærra undir höfði en þeir verðskulda, eins og beljaki gerir mýflugu þegar hann vælir undan biti hennar. Guðlastið er ekki annað en persónulegt tilbeiðsluform kjánanna á sínu eigin ágæti. Hinn raunverulegi óvinur kastar ekki skít í gremju, hann nagar undirstöðurnar.
Óvinurinn er trúin sem er játuð í raun, ekki með munninum á tyllidögum, heldur í hjörtunum hvunndags og iðkuð með fótum og greiðslukortum. Óvinurinn er blygðunarlaus skurðgoðadýrkun. Andleg verðmæti eru heimfærð upp á dauða hluti. Eins og guð býr í tóteminu býr sjálfsvirðingin í jeppanum, frelsið í golfsettinu og sálarróin í mósaíklistaverkinu í jógasalnum í kjallaranum á glæsihúsinu sem ryðja þurfti ágætishúsi úr vegi til að rýma fyrir. Kaupmenn veigra sér ekki við því að auglýsa munaðarvarning að andvirði margra mánaðarlauna verkamanns sem gjafir í tilefni af fæðingu hans sem fæddist í fjárhúsi til að vera ofsóttur fyrir kærleikann. Hinir göfugu gefa ekki lengur ölmusu þannig að hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gerir, heldur sem fermetrastórar ávísanir á síðum blaða, til að almenningur sjái gæsku þeirra og fyrirgefi þeim okrið og svindlið.
Óvinurinn er ekki frjáls félagasamtök um kristilega breytni á forsendum annarra lífsskoðana en kristni, jafnvel þótt þær séu aðeins illa dulbúin trú á eigin mátt og megin. Óvinurinn er hve kristilegt siðgæði í verki er langt frá því að vera almennt.
Guð gefi ykkur öllum gleðileg jól.
Bakþankar í Fréttablaðinu 23. 12. 2007

Móðir mín, maðurinn

Þegar ég var lítill var mamma einu sinni í framboði. Blaði var dreift í öll hús í bænum með myndum af frambjóðendum flokksins á forsíðu. Fyrir neðan hverja mynd var nafn frambjóðandans og starfsheiti. Fyrir neðan nafn móður minnar stóð „skrifstofumaður“, en ekki „skrifstofukona“ eins og venjan var þá.
Ég spurði mömmu út í þetta og hún útskýrði fyrir mér að hún hefði sama starfsheiti og starfsbræður hennar því hún ynni sama starf og þeir. Konur væru líka menn og fyrst enginn titlaði sig „skrifstofukarl“ sæi hún enga ástæðu til að taka sérstaklega fram í starfsheiti sínu að hún væri kona. Kynferði hennar skipti engu máli í þessu samhengi. Ég gat ekki annað en fallist á þessi rök og eftir á að hyggja hugsa ég að þetta hafi verið mín fyrstu kynni af femínisma, þótt enn ættu eftir að líða nokkur ár þangað til ég heyrði það orð fyrst.
Árin liðu, ég varð gelgja og öðlaðist vanþroskaðan karlrembuhúmor. Þá gerði ég það eitt sinn í skepnuskap mínum, þegar ég ritstýrði símaskrá nemendafélags Flensborgarskólans í Hafnarfirði, að titla þá formenn klúbba, sem voru stelpur, „forstöðukonur“ en ekki formenn. Þetta var skilið sem svívirðilegur pungrottuháttur, sem þetta auðvitað var, og þótti ekki fyndið, sem það auðvitað var ekki.
Enn liðu ár. Kvennaframboð og femínismi litu dagsins ljós. Það varð konum kappsmál að verða ekki þingmenn heldur „þingkonur“, jafnvel þótt orðið „þingkarl“ hefði aldrei heyrst. Barnalegur ungfolahroki minn, að kvengera starfsheiti, var orðinn strangfeminísk yfirlýsing, langt á undan samtíma sínum. Það sem fáum árum áður hafði verið niðrandi gagnvart konum var orðið eindreginn málstaður þeirra.
Þetta sýnir aðeins að orð hafa enga aðra merkingu en þá sem ákveðið er að gefa þeim hverju sinni. Þannig merkir orðið „herra“ í minni málvitund aðeins sá sem er hæstráðandi, „herrann“ er æðstur. Megineinkenni feðraveldisins, sem nú er í andarslitrunum, er einmitt að herrann er ávallt karl. Það gerir orðin „herra“ og „karl“ samt ekki að samheitum. Því ætti það að mínu mati að vera ánægjulegur áfangi á leiðinni til jafnréttis að konur séu „herrar“ ekki síður en karlar.

Bakþankar í Fréttablaðinu 9. 12. 2007

Hvílíkt lán

Þegar ég bjó í Svíþjóð fyrir hartnær átján árum kynntist ég íslenskum systkinum sem þar bjuggu. Bróðirinn var í sambúð, þau hjónaleysin áttu unga dóttur og konan var barnshafandi á ný. Hún varð fyrir því að fá einhvern kvilla á meðgöngunni sem gerði það að verkum að síðustu mánuði hennar þurfti hún að vera rúmliggjandi eða að minnsta kosti að forðast alla líkamlega áreynslu. Hvorugt var tekjuhátt og ekki urðu veikindin til að bæta hag þeirra, þótt félagslegt öryggisnet í landinu kæmi í veg fyrir að þau færu á vonarvöl.
Þau voru bíllaus og þótti þeim brýnt að ráða bót á því vegna stækkunar fjölskyldunnar og erfiðleika konunnar við að ferðast af eigin rammleik. Þau fundu bíl, gerðu áætlun og sóttu um lán til að geta keypt hann. Lánið ætluðu þau að borga á einu ári. Þau lögðu fram upplýsingar um fjölskylduhagi og tekjur og biðu milli vonar og ótta. Viku síðar voru þau kölluð á fund bankastjórans sem tjáði þeim að farið hefði verið yfir málið og eðlilegt hefði þótt að bíl þyrftu þau að eignast. Þeim var hins vegar sagt að þau þættu of tekjulág til að geta endurgreitt lánið á einu ári. Þeim var því boðið að greiða það á tveim árum í staðinn.
Þegar systirin frétti þetta hugsaði hún sér gott til glóðarinnar. Hún var talsvert tekjuhærri en bróðir hennar, sambýlismaður hennar hafði líka ágætar tekjur og þau voru barnlaus. Hún hlyti að þykja betri pappír en bróðirinn. Hún sótti því um lán til að geta keypt bíl. Viku síðar var hún boðuð á fund. Þar var henni tilkynnt að samkvæmt upplýsingum um fjölskylduhagi hennar væri ekki ljóst af hverju hún þyrfti bíl og að ef hana langaði í bíl hefði hún nægar tekjur til að kaupa hann, til þess þyrfti hún ekki lán. Henni var því synjað um lánið.
Þetta þótti Svíum mjög eðlileg bankastarfsemi. Enda hristu þeir stundum hausinn yfir muninum á sér og Íslendingum og drógu hann saman í þessum orðum: „Ef Sví vinnur milljón í happdrætti fer hann með hana í bankann, leggur helminginn inn og kaupir bíl fyrir hinn helminginn. Ef Íslendingur vinnur milljón í happdrætti fer hann með hana í bankann, fær lánaða milljón og kaupir sér bíl fyrir tvær.“

Bakþankar í Fréttablaðinu 25. 11. 2007

Óendanlegur ósennileiki tilverunnar

Tilvist Guðs verður hvorki sönnuð né afsönnuð með rökum. Það er fullreynt. Sannfærðustu trúmenn hafa ekki getað kveðið efasemdarraddir endanlega í kútinn og hörðustu trúleysingjar hafa þurft að sætta sig við þá niðurstöðu að Guð sé „kannski til“. Að vísu kjósa þeir yfirleitt orðalagið að hann sé „næstum því örugglega ekki til“, sem er auðvitað það sama. Tilvist Guðs brýtur m. ö. o. ekki í bága við grundvallarlögmál rökfræðinnar, hún er bara óendanlega ósennileg.
Annað sem er óendanlega ósennilegt er heimurinn. Alheimsfræðingar ná eiginlega ekki upp í það hve ólíklegt það er að miklihvellur skyldi leiða hann af sér. Væri þyngdaraflið brotabroti meira hefði allt hrunið saman aftur á augabragði, brotabroti minna og enginn samruni efnis hefði getað átt sér stað. Fleiri breytur þurfa að vera svo hárréttar að ekki má skeika nema brotabroti af hundraðshluta til að grunnforsendur efnisheimsins bresti.
Sömuleiðis er lífið á jörðinni óendanlega ósennilegt. Til að geta fóstrað líf þarf reikistjarna að vera í hárréttri fjarlægð frá hárréttri tegund af stjörnu. Ef við værum ögn nær sólinni eða fjær væri jörðin lífvana auðn, annað hvort heit sem víti eða helfrosin. Jörðin sjálf þarf ennfremur að vera af hárréttri gerð, bráðin að innan til að tryggja lofthjúp sem vörn gegn bráðdrepandi geimgeislun, og úr hárréttum efnum í hárréttum hlutföllum. Jafnvel tunglið þarf að vera af hárréttri stærð og massa til að tryggja stöðugan möndulsnúning. Enn höfum við ekki fundið aðra reikistjörnu sem uppfyllir þessi skilyrði. Ekkert annað en gríðarlöng halarófa fjarskalega ósennilegra tilviljana í heims- og jarðsögunni gera tilvist okkar mögulega. Þessu má líkja við að kasta upp teningi með milljörðum milljarða hliða, veðja aleigunni á að ein ákveðin komi upp og vinna!
Í raun er lífið, alheimurinn og það allt svo óendanlega ósennilegt að hver röklega þenkjandi maður myndi afskrifa þann möguleika samstundis ef hann væri ekki svo óheppinn að vakna á hverjum morgni til þessa raunveruleika, umvafinn af og órjúfanlega innifalinn í þessum efnisheimi. Það er því ekki laust við að maður fái það á tilfinninguna að einhver hafi haft hönd í bagga, að útkoman sé „fixuð“. Hver gæti staðið fyrir slíku?

Fimmtán mínútur fyrir Kisu

Kisa er að slá í gegn á netinu. Hún hefur fengið mynd sína birta á hinni vinsælu vefsíðu catsthatlooklikehitler.com og er sem stendur með einkunnina 9 (af 10). Við erum öll voða spennt fyrir hennar loppu, en sjálf er hún með alla fætur á jörðinni og tekur velgengninni af stakri yfirvegun.

Súðir vanþekkingarinnar

Vegna anna í námi mínu og ýmsu öðru hefur þessi síða mín verið í hálfgerðum hægagangi síðan í haust. Ég hef látið mér nægja að setja inn Bakþankana mína hálfsmánaðarlega og ætlaði að láta það duga. Hins vegar langar mig nú að setjast niður og rasa aðeins út, vegna þess að ákveðin hugsunarvilla er of yfirþyrmandi í umræðunni um nýju biblíuþýðinguna til að ég ráði við að sitja aðgerðarlaus hjá. Auk þess birtist þessi hugsunarvilla úr svo mörgum ólíkum áttum að fjölmiðlar hafa tekið hana upp sem staðreynd. Nýlega var forsætisráðherra m.a.s. spurður hvort hann hefði ekki haft efasemdir um að færa páfanum nýju Biblíuna að gjöf vegna þessarar gagnrýni. Því verður að spyrna við fæti og afhjúpa hana áður en hún fer í sögubækur sem vitrænt innlegg, því ef sama lygin er endurtekin nógu oft verður hún að sannleik – eins og alkunna er.
Hugsunarvillan er í því fólgin að einatt er klifað á því í umræðunni að Biblíunni hafi verið „breytt“, rétt eins og þýðingin frá 1912 – 1914 (væntanlega ásamt uppfærslunum sem gerðar voru fyrir 1981 útgáfuna) hafi verið innblásin af heilögum anda og sé sú eina rétta og öll frávik frá henni í fyrri og síðari þýðingum séu „falsanir“ vondra manna sem séu að „breyta“ hinu „sanna“ orði Guðs af annarlegum hvötum, það sé eitthvað ískyggilegt samsæri (e. „sinister plot“) í gangi. Nú síðast lætur hinn annars alla jafna marktæki Illugi Jökulsson vaða á súðum vanþekkingar sinnar í grein í 24 stundum, sem birtist sl. laugardag. Gætir þar annarlegrar meinfýsni í garð honum fróðari manna sem fer honum illa. Fyrirsögnin er hugsunarvillan sjálf í eins skýru og skorinorðu formi og hægt er að setja hana fram: „Að breyta bók“.
Öll þýðing er túlkun. Þessu gera múslimir sér svo glögga grein fyrir að þýðingar á Kóraninum eru einfaldlega ekki viðurkenndar sem Guðs orð. Kóranþýðingum fylgir þess vegna yfirleitt arabíski frumtextinn. Þessi virðing fyrir tungumálinu er hins vegar nánast óþekkt innan kristninnar, „illu heilli“ liggur mér við að segja.
Auðvitað varð síðasta biblíuþýðing ekki til í tómarúmi. Hún spratt ekki fram úr pennum manna sem aldrei höfðu heyrt neins konar þýðingu eða túlkun á textanum sem þeir voru að fást við, manna sem aldrei höfðu verið hluti af neins konar samfélagi, manna án menningarlegra viðmiða, siðferðilegrar innrætingar eða nokkurrar félagsmótunar, manna sem voru algerlega ósnortnir af umhverfi sínu, sögu eða siðgæði sinna tíma. Auðvitað endurspeglar þýðingin þetta allt, rétt eins og nýja þýðingin endurspeglar okkar tíma. Þurfa okkar tímar ekki einmitt þýðingu sem endurspeglar þá fremur þýðingu sem endurspeglar síðustu ár Austurrísk-ungverska keisaradæmisins?

Eingetinn eða einkasonur?

Auðvitað er það ólíðandi þegar beinlínis er farið með rangt mál til að réttlæta atvinnuróg, eins og Illugi gerir í grein sinni, þótt sennilega geri hann sér ekki grein fyrir því sjálfur hvað hann gerir. En annað orð er því miður ekki hægt að nota um það atferli að vega með staðleysum að hlutlægni vísindamanna. Illugi virðist ekki betur að sér í grísku en svo að hann étur upp allar helstu vitleysurnar úr Geir Waage, sem afhjúpaði skort sinn á grískukunnáttu afar eftirminnilega í Kastljóssþætti fyrir skömmu.
Fyrst byrjar Illugi á því að andskotast út í að orðið „monogenes“ (μονογενής) skuli ekki vera þýtt sem „eingetinn“. Hann segir: „Það þýðir „eingetinn“ og ekkert annað.“ Þessari fullyrðingu lætur hann fylgja ærumeiðandi ummæli um biblíuþýðendur þar sem hann vænir þá um vísvitandi fræðafölsun.
Hins vegar er þessi fullyrðing Illuga einfaldlega kolröng. Það er alls ekki dagljóst hvernig þýða ber μονογενής. Fyrri hluti orðisins þýðir vissulega „einn“ og sá síðari „getinn“. Kennari minn í ritskýringu Rómverjabréfsins, kúrsi sem ég sit nú í hjá Guðfræðideild Háskóla Íslands, þar sem nýju biblíuþýðinguna og helstu nýmælin í henni hefur auðvitað borið á góma, vill meina að merkingin sé einfaldlega „einn getinn“. Það þurfi að fara afar langsótta leið að þessu lýsingarorði til að halda að orðhlutinn „einn“ vísi ekki einfaldlega til nafnorðins sem það stendur með, „huios“ (υἱός), þ.e. „sonur“, heldur tæknilegrar útfærslu á fyrirkomulagi síðari orðhlutans, þ.e. getnaðarins.
Einar Sigurbjörnsson, hefur svarað þessu ágætlega. Kannski þykist Illugi þess umkominn að geta leiðrétt báða þessa menn á þeirra eigin fræðasviði, en ég held að honum væri nær að biðjast afsökunar og annað hvort að dusta rykið af grískubókunum sínum eða „breyta“ þeim.
Í postullegu trúarjátningunni er Jesús ekki sagður eingetinn en aftur á móti kallaður „einkasonur“ Guðs föður almáttugs.

Stúlkan eða jómfrúin?

Hitt er svo annað mál hvernig „einn getinn“ varð „eingetinn“. Þessi áhersla á meyfæðinguna er að mínu mati er algerlega óþörf. Enda er hún augljóslega bein afleiðing af tvíhyggju hellenískrar heimspeki, holdið gegn andanum, og á skjön við kristinn mannskilning. Við erum hluti sköpunarverksins og sköpunarverkið er gott, eins og Guð klifar á í fyrri sköpunarsögunni í Fyrstu Mósebók. Maðurinn er í mynd Guðs, bæði karlinn og konan. Kynhvötin er gjöf Guðs og því góð, hana ber að umgangast af virðingu fyrir gefandanum en ekki af léttúð og virðingarleysi gagnvart gjöfinni (og þarafleiðandi þeim sem hana gaf). Kynhvatarinnar á að njóta en hvorki neyta né beita. Líkamlegar þarfir okkar eru ekki slæmar í sjálfum sér, það er óhófið sem er synd. Æðsta boðorðið er að elska Guð, náungann og sjálfa(n) sig. Það er ekki synd að fullnægja þörfum sínum í samræmi við það. Þannig er ekki synd að matast, en ofát er aftur á móti höfuðsynd.
Ímugusturinn á hinu kynferðislega er augljóslega endurspeglun hugmynda hins alltumlykjandi feðraveldis ritunartíma Nýja testamentisins þar sem hið kvenlega og undirgefna (kynhlutverk konunnar) var bein andstaða alls þess sem álitið var heilagt og göfugt. Sorðin kona var „spjölluð“, skemmd vara. Vanhelguð kona gat ekki alið af sér heilagt afkvæmi – af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá. Móðir guðs gat ekki hafa verið sorðin, slíkt hefði grafið undan guðdómi Jesú í hugarheimi fyrstu aldar okkar tímatals, þrátt fyrir að Jesús hafi hvað eftir annað tekið upp hanskann fyrir hina bersyndugu. Það er í lagi að sýna þeim göfuglyndi – ekki að tilheyra þeim.
Hvers vegna orðið „parþenos“ (παρθένος) er þýtt sem mey, þ.e. „hrein mey“, þegar það merkir einfaldlega unga stúlku sem orðin er kynþroska án nokkurar vísunar í kynferðislega reynslu hennar, er síðan annað mál. Óbeit guðspjallamannanna á kynlífi, sem lýsir sér í áherslu þeirra á að María hafi verið óspjölluð (Lúkas 1:34, Matt. 1:18-20), virðist mun innblásnari af menningarheiminum sem þeir voru að ávarpa en heilögum anda. Óbeit Guðs á kynlífi er nefnilega ekki meiri en svo að strax við fyrstu samfarirnar var hann í verki með Adam og Evu. Í Fyrstu Mósebók 4:1 segir: „Maðurinn kenndi konu sinnar Evu og hún varð þunguð og fæddi Kain og mælti: Sveinbarn hef ég eignast með hjálp Drottins.“
Í Gamla testamentinu er frjósemi hvað eftir annað nátengd blessun Guðs þegar óbyrjur verða barnshafandi á gamals aldri og einnig í Nýja testamentinu (Lúkas 1:5-13). Fræðimenn hafa haldið því fram að getnaður fyrir tilstilli heilags anda þurfi alls ekki að útiloka líkamlegt samræði samkvæmt skilningi frumlesenda Biblíunnar, aðkoma hans sé beintengd blessunarhugtaki menningararfleifðar þeirra.
Í postullegu trúarjátningunni er Jesús aðeins sagður getinn „af heilögum anda“ og stellingafræðin látin eiga sig.

Ástir og örlög

Í áhugaverðri bók um hinn sögulega Jesú og Krist ritningarinnar eftir J. R. Porter, sem mér skilst reyndar að hafi verið þýdd á íslensku, er greint frá þeirri kenningu að Matteus hafi dregið upp þessa mynd af hinni ólofuðu og óspjölluðu Maríu til að bregðast við þeim orðrómi, sem ýmsar gyðinglegar heimildir eru fyrir um, að Jesús hafi verið ávöxur hneykslanlegs ástarsambands Maríu og rómversks hermanns að nafni Pantera. Árið 1859 fannst legsteinn rómversks hermanns í Þýskalandi sem hét Pantera og var sagður vera frá Sídon, nálægt Galíleu. Þrátt fyrir að frelsarinn hafi verið sagður fæddur í gripahúsi eins og hver annar búpeningur og verið lagður í jötu, þótt hann hafi verið óskilgetinn og síðar flóttamaður í eigin landi, í raun deilt hlutskipti með flestum þeim sem útskúfaðir voru og smáðir, var það einum of mikið fyrir karlrembuna sem gegnsýrði samfélagið að hann gæti verið „ástandsbarn“.
Hins vegar finnst mér merkilegt hvað ástarsamband Jósefs og Maríu hefur verið lágt skrifað í gegn um aldirnar og því gerð lítil skil. Hver hefðu örlög Maríu orðið hefði Jósef neitað að ganga að eiga hana? Hvaða áhrif hafði ráðahagurinn á þjóðfélagsstöðu Jósefs? Hér er óplægður akur fyrir epíska ástarsagnahöfunda. Hvenær var ást karls á konu göfugri eða fegurri? Því auðvitað er raunverulegt mikilvægi Maríu alls ekki fólgið í meyjarhafti hennar, heldur einmitt mennsku.
En þetta var útúrdúr.

Bræður og systur

Næsta villa sem Illugi veður í varðar notkun fleirtölu orðsins „adelfos“ (ἀδελφός), þ.e. „bróðir“. Hér, eins og áður, lepur hann vanþekkinguna upp úr Geir Waage. Fleirtala orðsins ἀδελφός er ἀδελφοὶ og notar Páll postuli hana gjarnan þegar hann ávarpar hina kristnu. „Systir“ myndi vera „adelfe“ (ἀδελφὴ) og fleirtala þess ἀδελφαὶ, „systur“. Hvorugkynsmynd orðsins, sem væntanlega myndi merkja „systkin“ og vera ἀδελφόν, í fleirtölu ἀδελφα, er hins vegar ekki til. Það væri uppdiktað orð. Þegar blandaður hópur er ávarpaður er karlkynsmyndin ἀδελφοὶ, því notuð í merkingunni „systkin“ eða „bræður og systur“. Um þetta vitnar fjöldi varðveittra bréfa frá ritunartíma Nýja testamentisins. Þessu hefði Illuga átt að vera í lófa lagið að fletta upp. Ég vona að ástæða þess að hann gerði það ekki hafi ekki verið sú að honum hafi verið meira kappsmál að sverta biblíuþýðinguna og þýðendurna en að hafa það sem sannara reynist.
Að þýða ἀδελφοὶ sem „bræður og systur“ er því einfaldlega hárrétt þegar blandaður hópur er ávarpaður, ég tala nú ekki um ef hin ávörpuðu eru nafngreind á eftir og hluti nafnanna er kvennöfn. Það eina sem ástæða er til að fetta fingur út í við þá þýðingu er að neðanmáls skuli þýðingin „bræður“ vera nefnd sem „bókstafleg“. Þýðingin „systkin“ er nefnilega alveg jafnbókstafleg.
Hér tala ég út frá menntun minni og námi í forn-grísku í Háskóla Íslands, sem ég hef hlotið hjá aðilum sem ég tel marktækari átorítet um forn-gríska málnotkun alþýðu manna á fyrstu öld e.Kr. en Illuga Jökulsson, með fullri virðingu fyrir þeim sjóðum fróðleiks og þekkingar sem hann hefur sankað að sér um dagana á öðrum fræðasviðum.

Þræll eða þjónn

Loks fer Illugi mikinn í vanþóknun sinni á því að orðið „doulos“ (δοῦλος) skuli vera þýtt sem „þjónn“ en ekki „þræll“. Gengur hann svo langt að gera Jesú Krist að talsmanni þrælahalds. Það er rétt að Kristur talar ekki beinlínis gegn þrælahaldi, hann hvetur ekki til þrælauppreisnar, enda ekki boðberi ofeldis eða blóðsúthellinga. Hann varar einmitt við slíku. „Rísið ekki gegn þeim, sem gerir yður mein,“ segir hann (Matt. 5:39). Þar notar hann sögnina ἀνθίστημι. Merking hennar er aðeins blóðugri en einfaldlega „að rísa gegn“, hún felur í sér ofbeldi. Sagnaritarinn Josephus notar hana í þeirri merkingu í 15 þeirra 17 skipta sem hún kemur fyrir í ritum hans. Það var nákvæmlega þetta sem gyðingar gerðu árið 70 e.Kr. en það leiddi af sér eyðingu musterisins og annað sem gyðingar og restin af heiminum er ekki enn búin að bíta úr nálinni með.
Kristur leggur áherslu á að hans ríki sé ekki af þessum heimi (Jóh. 18:36). Frelsið sem hann boðar er ekki frelsi undan ánauð og þrælkun, lágri þjóðfélagsstöðu og stéttaskiptingu, heldur frelsi undan undan synd og dauða til sáluhjálpar og eilífs lífs fyrir náð Guðs, frelsi undan ótta og vonleysi til vonar, trúar og kærleika.
Hann er ekki að boða „réttlátt þjóðfélag“. Þar fer Illugi í guðspjöllin að leita Internationalsins. Jesús boðar ekki kosningarétt kvenna. Hann boðar ekki einu sinni kosningarétt karla. Að gagnrýna Krist fyrir að hafa ekki hvatt til þrælauppreisnar er jafngáfulegt og að gagnrýna Spartakus fyrir að hafa vanrækt helgihaldið. Hvernig fór líka þrælauppreisn Spartakusar? Kristur vissi hvert slíkt myndi leiða, hann elskaði mennina og hefði aldrei leitt þá eða eggjað til slíks glapræðis.
Í upphafsávarpi Rómverjabréfsins kallar Páll postuli sig „δοῦλος“ Jesú Krists. Það er þýtt sem „þjónn“. Illugi fullyrðir að það sé „sögufölsun“ að Páll kalli sig ekki þarna „þræl“ Krists. Auðvitað er úr vöndu að ráða, δοῦλος merkir hvort tveggja „þjónn“ og „þræll“, enda þjónar alla jafna ófrjálsir menn á þessum tíma. Hvort er hér verið að vísa til þjóðfélagsstöðu og stéttar eða hlutverks? Ég tel nokkuð ljóst að það sé hið síðarnefnda. Síðar segist Páll nefnilega „þjóna“ Guði í anda sínum (Róm. 1:9). Þar notar hann sögnina λατρεύω, sem merkir að „vinna fyrir, gjarnan gegn kaupi“ samkvæmt minni orðabók. Hvers vegnar notar hann ekki sögnina δουλεύω, sem er samstofna orðinu δοῦλος og notuð um nauðung? Hann lítur augljóslega ekki á sig sem þræl. Hins vegar er verkefni hans auðmjúk þjónusta – ekki þrælkun. Orðið δοῦλος vísar því ekki til þjóðfélagsstöðu í þessu samhengi heldur hlutverks … afstöðunnar til Guðs, Krists, fagnaðarerindisins eða jafnvel syndarinnar. Það væri því hrein fölsun að þýða δοῦλος sem „þræll“ í þessu samhengi.
Þetta orð er ekki notað um stétt manna og kvenna í Nýja testamentinu heldur það verkefni að þjóna, að starfa fyrir, ekki af ánauð heldur einmitt í gleði til frelsunar. Þessi málatilbúningur Illuga er því aðeins síðasta vindhöggið í þeirri löngu röð vindhögga sem grein hans er frá upphafi til enda.

Hvað varð um „kynvilluna“?

Þeir sem einna minnst er að marka í trúarlegri umræðu á Íslandi hafa haft mjög hátt um að „kynvillan“ hafi verið ritskoðuð burt úr Biblíunni. Illugi hættir sér sem betur fer ekki á þau mið og er það virðingarvert af honum. Það ætla ég ekki heldur að gera. Til þess tel ég mig skorta akademískar forsendur, enn sem komið er. Hins vegar langar mig að skrifa B.A. rigerð mína í guðfræði á sviði ritskýringar Nýja testamentisins og þótt ég hafi ekki enn ákveðið nákvæmlega hvert viðfangsefnið verður koma hugtök eins og „kynvilla“, „saurlífi“ og „hórdómur“ einna helst til greina sem stendur. Það fer dálítið eftir því hvað gert hefur verið á þessu sviði til þessa, en það hef ég ekki kynnt mér að neinu marki. Að ári mun ég því vonandi geta tjáð mig um þessi mál af þeirri þekkingu sem til þarf. Áhugasömum langar mig hins vegar að vísa á þessa grein og þessa og þessa.

Annarlegar forsendur

Það ljótasta í allri þessari umræðu er að mínu mati hinar annarlegu forsendur sem biblíuþýðendunum hafa verið gerðar upp. Þeim er legið á hálsi fyrir að falsa vísvitandi niðurstöður sínar til að þjóna pólitískri rétthugsun vorra daga. Öllu alvarlegar er varla hægt að vega að æru nokkurs fræðimanns.
Hvaða mögulegu forsendur gætu þeir haft fyrir slíku? Hvaða ískygglega samsæri ætti svosem að vera hér á ferð? Á miðöldum hefði þetta verið skiljanlegt, þegar Biblían var tæki til að stjórna heiminum. Því er hins vegar ekki að heilsa nú á dögum. Hér er um að ræða biblíufræðinga sem annað getur varla vakað fyrir en að vinna starf sitt af eins mikilli kostgæfni, metnaði og virðingu fyrir fræðunum og þeim er unnt, enda sennilega það sem þeirra verður helst minnst fyrir eftir þeirra dag. Þetta er þeirra stóra framlag til fræðanna. Hví skyldu þeir vilja leggja augljósar falsanir fyrir dóm sögunnar? Hvað er mögulega í því fyrir þá?
Einhvern veginn er mun auðveldara að koma auga á annarlegar forsendur helstu gagnrýnendanna. Gunnar Þorsteinsson, gjarnan kenndur við Krossinn, hefur verið þar framarlega í flokki. Hann hefur byggt fjárhagsveldi sitt í trúarbransanum að miklu leyti á hommahatri. Á hann annarlegra hagsmuna að gæta að halda „kynvillunni“ inni í Biblíunni? Já, svo sannarlega.
Geir Waage er annar gagnrýnandi, sem uppvís hefur verið að því að beita fyrir sig skorti á grískuþekkingu í umræðunni. Hann hefur um árabil verið einn helsti dragbíturinn á umburðarlyndi og frjálslyndi innan kirkjunnar, samansúrraður svartstakkur. Hann hefur gerst talsmaður allra íhaldssömustu viðhorfanna innan guðfræðinnar og er í margra huga beinlínis holdgerfingur þeirra. Á hann annarlegra hagsmuna að gæta í íhaldssamri túlkun biblíutexta? Já, svo sannarlega.
Svo bætist Illugi Jökulsson í hópinn. Á hann annarlegra hagsmuna að gæta? Ég vil ekki fullyrða að svo sé þótt hann sé yfirlýstur trúleysingi. Nýlega skrifaði hann grein þar sem hann lýsti fjálglega þeim létti og frelsun sem hann fann fyrir þegar hann hafnaði almættinu. Ég skildi tilfinningar hans mjög vel, enda sjálfur orðið fyrir svipaðri „hallelúja-upplifun“, sem ég myndi einmitt lýsa með svipuðu orðfæri og hann notaði til að lýsa sinni. (Í hans tilfelli væri kannski nær að tala um „hallelú-enginn-ja“ upplifun.) Einhver sérstök virðing fyrir kirkju og kristni eða hlýhugur í þeirra garð er honum a.m.k. ekkert sérstakt kappsmál, þótt ég ætli ekki að ganga svo langt að ætla honum beinan fjandskap í garð hvors tveggja.
Mín persónulega upplifun af frelsi og létti var ekki í því fólgin að hafna Guði af því að ég hafði ekki orðið hans nógu mikið var í kringum mig, eins og Illugi og fleiri hafa gert. Mér fannst ég ekki alveg geta skipað honum fyrir á þann hátt eins og þjóni eða þræl. Þvert á móti þá fólst minn léttir einmitt í því að mér skildist að ástæðan fyrir því að Guð var ekki lifandi hluti af daglegum raunveruleika mínum var sú að það er andstætt eðli hans að gerast boðflenna. Mín reynsla og fjölda annarra er sú að líknandi máttur hans gerir vart við sig um leið og maður opnar dyr sálar sinnar fyrir honum af hjartans auðmýkt og einlægni.
Guð blessi ykkur öll.

Sannleikurinn mun gjöra yður frávita

Nokkur styr hefur staðið um nýja biblíuþýðingu, eins og við var að búast, enda hefði annað verið algjört nýmæli í sögu þeirra. Núna muna að vísu fæstir eftir látunum í kringum fyrri þýðingar og sömuleiðis verður uppnámið núna flestum gleymt þegar sú næsta leysir þessa af hólmi. Einn þeirra sem þannig mun gleymast er Svarthöfði í DV sem sl. fimmtudag fullyrðir að verið sé „að ganga erinda ákveðinna hópa með því að breyta texta ritningarinnar og meiningu hans ... til að þóknast minnihlutahópum“.
Þetta er auðvitað ekkert annað en illkvittinn rógur. Hér er vegið af algerri vanþekkingu úr skjóli nafnleyndar að heiðri fremstu biblíufræðinga þjóðarinnar. Eða hafa vísindamenn á öðrum fræðasviðum þurft að sæta því í fjölmiðlum að vera borið á brýn að stjórnast af annarlegum hvötum, að bera ekki á borð það sem sannast er og réttast samkvæmt fræðunum, heldur að falsa niðurstöður sínar? Hvernig ætli viðbrögðin við slíku yrðu?
Við höfum aldrei getað gert okkur gleggri grein fyrir upphaflegri merkingu biblíutexta en nú. Vit okkar á menningarheimi og félagslegu umhverfi frumlesendanna (og þarafleiðandi skilningi þeirra á textanum) hefur aldrei verið meira. Til að komast eins nálægt merkingu frumtextans og framast er unnt er ýmislegt auðvitað þýtt öðruvísi núna en áður, þegar unnið var af minni þekkingu. Síðasta heildarþýðing Biblíunnar er frá því fyrir daga fyrri heimsstyrjaldarinnar. Að halda því fram að hún sé „sannari“ er auðvitað augljós bábilja sem stenst enga akademíska skoðun.
Þetta er sárt fyrir þá sem lagt hafa alla sína orku í bókstafstrú á þrálátar túlkunarvillur úr úreltum menningarheimi eldri biblíuþýðinga sem nú hafa verið leiðréttar. Í huga þeirra er æðsta boðorðið nefnilega alls ekki æðsta boðorðið, sem er heppilegt, því það felur m.a. í sér þá erfiðu skyldu að elska náungann. Slitrur úr Þriðju Mósebók, Rómverjabréfinu og Fyrra Korintubréfi, rifnar úr öllu samhengi, hafa meira vægi, því þar koma fyrir orð eins og „kynvillingar“, „girnd“ og „viðurstyggð“, sem auðveldara er að æpa um leið og bent er á náungann.
Sannleikurinn gerir mann nefnilega ekkert mjög frjálsan ef maður hefur reist höll sína á lygum. Þá gerir hann mann bara siðferðilega gjaldþrota.
Bakþankar í Fréttablaðinu 28. 10. 2007

Flokksræfilsháttur

Flokksræfilsháttur íslenskra stjórnmálamanna hefur nú endanlega gengið af stjórnmálaáhuga mínum dauðum. Ekkert er metið hlutlægt, engrar samkvæmni gætir, allt er skilið samkvæmt hagsmunum flokksins.
Í kjölfar síðustu borgarstjórnarkosninga fór að halla undan fæti. Þá kölluðu Sjálfstæðismenn næstverstu útreiðina í sögu sinni „glæsilegan kosningasigur“. Sú staðreynd að R-listaflokkarnir skyldu ekki tapa neinu fylgi þrátt fyrir vandræðaganginn sem einkenndi allt kjörtímabilið, var auðvitað í augum Sjálfstæðismanna engin vísbending um að þrátt fyrir allt nytu R-listaflokkarnir óbreytts trausts kjósenda. Eftir síðustu alþingiskosningar syrti enn í álinn. Þá var fylgistap Samfylkingar kallað „varnarsigur“ þar á bæ, rétt eins og ríkisstjórnir sæki á stjórnarandstöðu en ekki öfugt. Metið á þó Guðlaugur Þór sem í sjónvarpsviðtali fyrir nokkrum árum kallaði eins atkvæðis sigur Vöku í Háskólakosningum „glæsilegan“. Hvernig er eiginlega sigur sem er „ekkert sérstaklega glæsilegur“?
Frétt vikunnar var síðan hrein revía. Dagur B. Eggertsson, sem gagnrýndi síðustu borgarstjórn fyrir að vera mynduð um völd en ekki málefni, reið á vaðið með að svara því, aðspurður hvort nýji meirihlutinn væri ekki myndaður á nákvæmlega sama hátt, að undir þessum kringumstæðum giltu allt önnur viðmið. Auðvitað var öllum ljóst að eina breytingin var hvoru megin borðsins Dagur sjálfur sat. Sjálfstæðismenn vændu Björn Inga um siðleysi fyrir að koma eins fram við sig og þeir komu sjálfir fram við Ólaf F. í fyrra og fyrir að stjórnast af hagsmunum sem var í lagi að hann stjórnaðist af á meðan hann var í samstarfi við þá. Svo veinuðu þeir að vanda að margra flokka stjórn gæfist aldrei vel, þrátt fyrir að Reykvíkingar hafi í raun endurkjörið R-listann þótt hann væri ekki í framboði. Ómar sá aðeins sterka stöðu Margrétar, Valgerður kænsku Björns Inga og UVG þótti atburðarásin í heild eingöngu afhjúpa Svandísi sem hinn raunverulega leiðtoga í borginni. Er von að maður nenni ekki að vera með?
Ég óska Reykvíkingum til hamingju með nýja borgarstjórn og nýjum borgarstjóra velfarnaðar í starfi. Um leið þakka ég fráfarandi meirihluta góð verk, einkum strætókortin. Þau eru Sjálfstæðisflokknum til fágæts sóma.

Bakþankar í Fréttablaðinu 14. 10.

Ógleymanlegt óminni

Einu sinni fékk ég launaseðil sem er mér afar eftirminnilegur. Þar var ég nefnilega minntur á að ég hefði þegið greiðslu fyrir að leika djass á ákveðnum veitingastað í Reykjavík og að mér bæri að borga af henni skatt. Satt best að segja kom þetta verulega flatt upp á mig, því ég mundi hreinlega ekki eftir því að hafa nokkurn tímann leikið neins konar tónlist á þessum stað, allra síst djass, sem aldrei hefur verið í neinu sérstöku dálæti hjá mér.
Að vísu varð ég að viðurkenna að þetta tímabil, þegar þessi uppákoma átti að hafa átt sér stað, var í dálítilli móðu í huga mínum og því ekki með öllu útilokað að ég hefði tekið upp á einhverju sem ekki sæti eftir í minningunni. Hins vegar þótti mér einkennilegt að frammistaða mín í djassleik, hefði ég á annað borð tekið upp á slíku í einhverri myrkvuninni, hefði verið með þeim ágætum að ástæða hefði þótt til að verðlauna mig fyrir hana með peningum.
Í fyrstu varð ég verulega upp með mér og hugðist greiða skattinn glaður í bragði. Ég sá fram á að sennilega byggi ég yfir leyndum hæfileikum sem brystu fram þegar meðvitundin væri í lágmarki, hér blasti jafnvel við ný framabraut sem ég þyrfti ekki að hafa neitt fyrir að ná árangri á, aðeins að stunda það sem var mín helsta afþreying um þær mundir hvort sem er. Að vísu þótti mér dálítill galli að geta ekki munað eftir stærstu sigrunum á ferlinum, að algert óminni væri skilyrði, en mér þótti sá galli þó ekki það stór að hann vægi upp á móti kostunum. Þarna var hin útópíska leið til að afla fjár fundin. Ég gæti lifað á eftirlætisiðju minni.
Mér þótti þó rétt að fá þetta staðfest áður en ég gerbreytti öllum mínum framtíðaráformum og gekk á fund veitingamannsins til að fá úr þessu skorið. Þar kom hið sanna auðvitað strax í ljós. Þetta var náttúrlega ekki næstum því svona spennandi. Manngreyið hafði einfaldlega farið línuvillt í þjóðskránni þegar hann gerði launaseðlana og þessi ákveðni seðill átti ekki að berast mér heldur geðþekkum hljómborðsleikara ofan af Akranesi sem er svo ólánsamur að vera alnafni minn. Veitingamaðurinn þakkaði mér kærlega fyrir ábendinguna, þetta skyldi hann leiðrétta, hvað mig varðaði væri málið dautt.
Ekki grunaði hann að um leið dó svo miklu, miklu meira.

Bakþankar í Fréttablaðinu 30. september 2007

Til allra

Vinsamlegast sendið þennan texta eða einhvern álíka, kurteislegan en ákveðinn:

Dear Minister

I am deeply concerned by the reports that hundreds of monks and other peaceful protesters, including well-known comedian Zargana and member of parliament Paik Ko have been detained.

I strongly urge the Myanmar authorities to release them immediately and unconditionally, unless they are to be charged with recognizably criminal offences. I call on the authorities to ensure that, while they remain in custody, all the detainees are held only in official places of detention, and are given immediate access to lawyers, their families and any medical treatment they may require. I also call on the authorities to ensure that the detainees are not subjected to torture or any other ill-treatment.

I call on the authorities to ensure that all people in Myanmar are able to peacefully exercise the rights to freedom of expression, association and assembly without fear of harassment, intimidation or arbitrary detention, in line with international human rights standards.

Yours Sincerely

Utanáskriftin er

Foreign Minister Nyan Win
Ministry of Foreign Affairs
Naypyitaw
Union of Myanmar

Fax: +95 1 222 950 OR +95 1 221 719

E-mail: mofa.aung@mptmail.net.mm

Reynslan hefur sýnt að venjulegt fólk getur haft áhrif!

Veldi tilfinninganna

Í síðustu viku heyrði ég mætan mann fullyrða að vitræn umræða um trúmál sé í skötulíki á Íslandi, fólk geri ekki annað en að „skiptast á tilfinningum“. Mér þóttu þetta stór orð, því í mínum huga er trú fyrst og fremst tilfinning en ekki niðurstaða fræðilegrar rökleiðslu. Hvernig er hægt að gera lítið úr mikilvægi trúartilfinningarinnar?
Þetta kvöld var ný auglýsing fyrir þriðju kynslóð farsíma frumsýnd – eins og eftir pöntun – og þá áttaði ég mig á því hvað átt var við. Í kjölfarið kepptust menn nefnilega við að lýsa því hvað þeim „fannst“ um auglýsinguna, hvort hún særði „trúartilfinningu“ þeirra eða ekki. Jafnvel fulltrúar kirkjunnar tjáðu sig um auglýsinguna út frá tilfinningum sínum, en engri þeirra fjölmörgu áhugaverðu pælinga sem hún býður upp á, nánast eins og þeir hafi útskrifast úr Háskóla Íslands sem tilfinningaverur en ekki sem fræðimenn.
Það gildir nefnilega einu hvað séra eða herra Pétri eða Páli „finnst“. Á Íslandi rúmast 300.000 misólíkar tilfinningar til trúar og kristni. Sem betur fer búum við í landi þar sem hver og einn hefur rétt til að finnast það sem honum sýnist. Það er jafnfráleitt að miða tjáningarfrelsið við tilfinningalíf kirkjunnar manna og að miða það við mitt, mömmu eða Jóa í hinum endanum. Þeirra tilfinningar eru hvorki réttmætari né merkilegri en mínar, mömmu eða Jóa. Tilfinningar þeirra gefa þeim enga sérstöðu. Hins vegar eiga þeir að búa yfir þekkingu sem hvorki ég, mamma né Jói í hinum endanum höfum. Hvernig væri að miðla okkur frekar af henni?
Hverju hefði símtalið breytt? Vissi Jesús þetta ekki fyrir? Langaði hann til að ganga út í opinn dauðann? Af hverju er hann reiðubúinn til þess? Fyrir hvað fórnaði hann sér? Sannleikann? Mannkynið? Af hverju er Júdas að segja brandara? Svíkur hann Jesú fyrir peningana eða til að koma sér í mjúkinn hjá þotuliðinu? Var það guðleg forsjón að Síminn skyldi líka fara flatt á því að skipta við Júdas og auglýsa Krist sem viðskiptavin samkeppnisaðilans? Hverju ert þú reiðubúinn til að fórna fyrir sannleikann? En fyrir vinsældir? Hverja ert þú reiðubúinn til að svíkja fyrir velþóknun yfirvaldsins?
Mikill guðfræðingur er Jón Gnarr.
Hvar eru hinir?

Bakþankar í Fréttablaðinu 16. 9. 2007

Áhugavert persónuleikapróf

You scored as Emergent/Postmodern,You are Emergent/Postmodern in your theology. You feel alienated from older forms of church, you don't think they connect to modern culture very well. No one knows the whole truth about God, and we have much to learn from each other, and so learning takes place in dialogue. Evangelism should take place in relationships rather than through crusades and altar-calls. People are interested in spirituality and want to ask questions, so the church should help them to do this.

What's your theological worldview?
created with QuizFarm.com

Góðir Stakkfirðingar

Örnefni eru vandmeðfarin því fólk tekur við þau ástfóstri, eins og dæmin sanna. Ekki er langt síðan lá við borgarastyrjöld norður í landi vegna ágreinings um heiti á fjalli. Við sameiningu íslenskra sveitarfélaga komu upp svipuð vandamál. Sumir Keflvíkingar harðneituðu að vera annað en Keflvíkingar áfram og Njarðvíkingar tóku í svipaðan streng. Niðurstaðan var hið afleita nafn Reykjanesbær.
Nafnið er í fyrsta lagi afleitt vegna hrokans sem það lýsir. Þessu má líkja við að Ísafjörður héti skyndilega Vestfjarðabær – af fullkomnu tillitsleysi við Bolvíkinga, Þingeyringa, Tálknfirðinga og aðra Vestfirðinga.
Í öðru lagi er það afleitt vegna þess hve óþjált og tilgerðarlegt það er. Enginn tekur ástfóstri við svona örnefni, sem er í raun aðeins pólítísk þrautalending án tengsla við sögu, land eða lýð. Enda hafa Keflvíkingar purkunarlaust haldið áfram að vera Keflvíkingar og Njarðvíkingar Njarðvíkingar. Þannig skila orðin „Keflvíkingur“ og „Keflvíkingar“ 13.460 niðurstöðum séu þau „gúgluð“, „Njarðvíkingur“ og „Njarðvíkingar“ 5.250 niðurstöðum en „Reykjanesbæingur“ og „Reykjanesbæingar“ samtals 27. Nafnið er ónothæft. Fyrir vikið er sungið „Ó, Keflavík“ á Ljósanótt, en ekki „Ó, Njarðvík“ eða „Ó, Reykjanesbær“. (Hvernig skyldu Siglfirðingar taka því ef Fjallabyggðarlagið héti „Ó, Ólafsfjörður“?)
Loks er það ekki annað en hvimleið meinloka og lýti á landakortum að sveitarfélög verði að heita „bær“ eða „byggð“. Um árabil hefur verið hægt að segjast vera í Hafnarfirði án þess að nokkur vaði í þeirri villu að ekki sé átt við bæinn heldur fjörðinn sem bærinn er kenndur við.
Stakksfjörður er fallegt örnefni með merkilega sögu. Þetta er breiður og djúpur fjörður sem gengur suður úr Faxaflóa og afmarkast að austan af Keilisnesi en af Stakksnípu í Hólmsbergi á Rosmhvalanesi að vestan. Hann dregur nafn sitt af stökum klettadrangi, Stakki, sem er undan Hólmsbergi. Inn úr Stakksfirði ganga tvær víkur, Keflavík og Njarðvík. Því má færa rök fyrir því að bæði Keflvíkingar og Njarðvíkingar séu Stakkfirðingar. Það gerir þá ekki að minni Keflvíkingum eða Njarðvíkingum.
Ég óska öllum Stakkfirðingum til hamingju með hátíðahöld helgarinnar og byggð í Stakksfirði blómlegra daga um alla framtíð.
Bakþankar í Fréttablaðinu 1. 9. 2007

Klukk

Þórunn Gréta klukkaði mig. Það þýðir víst að mér ber siðferðileg skylda til að greina frá átta atriðum varðandi sjálfan mig sem ekki eru á allra vitorði. Gjörið svo vel.

1. Ég vann einu sinni sem sviðsmaður hjá Sjónvarpinu. Mitt þekktasta (alræmdasta) verk frá þeim tíma er sennilega að hafa stjórnað vindvélinni í vídeóinu við Eurovisonlag Eyva, „Ég er vindurinn sem sem þýtur“. Ætli það sé ekki mitt stærsta framlag til íslenskrar poppsögu.

2. Á þessum tíma var þátturinn Á tali hjá Hemma Gunn á dagskrá Sjónvarpsins. Einu sinni kom hljómsveitin Sálin hans Jóns míns þangað til að frumflytja (mæma) nýtt lag. Bassaleikarinn komst ekki svo ég, sem sviðsmaður, var settur í hljómsveitarbúning, bassi hengdur á mig og ég látinn þykjast spila á hann í útsendingunni. Lagið var „Þig bara þig“.

3. Eina setningin sem ég hef fengið að segja sem leikari á sviði í Þjóðleikhúsinu er: „Gúggú, gúggú ... gúggú!“ Það var í hlutverki bilaðrar gauksklukku í Uppreisninni á Ísafirði eftir Ragnar Arnalds.

4. Árið 1989 bauðst mér skólavist í leiklistarskóla í Punjab á Indlandi. Eftir að hafa hugsað málið afþakkaði ég boðið. Ég er enn að naga mig í handarbökin yfir því. Ég hefði lært panjabi og hugsanlega orðið Bollywoodstjarna.

5. Ég hef komið í öll pláss á Íslandi nema Hrísey (og Litla-Árskógssand og Hauganes ef þeir staðir teljast til „plássa“).

6. Ég er þýðingapervert. Ég þýði enska dægurlagatexta sem ég heyri í útvarpinu mér til afþreyingar (t. d. á ég „No No Song“ með Ringo Starr og „Three Little Birds“ með Bob Marley ef einhvern langar að flytja þá). Einu sinni þýddi ég m. a. s. eina af mínum eftirlætisbókum, „The Hitchhiker's Guide to the Galaxy“ eftir Douglas Adams („Á puttanum um himingeiminn“), sjálfum mér til skemmtunar í frístundum mínum. (Hún kom út skömmu síðar í annarri þýðingu undir nafninu „Leiðarvísir puttaferðalangsins um Vetrarbrautina“.)

7. Fjárhættuspil eru einn fárra lasta sem ég hef aldrei getað tamið mér. Mér finnst þau bæði leiðinleg og heimskuleg.

8. Í áttunda lagi er kannski við hæfi að geta þess að í dag er áttahundruðáttugastiogáttundi dagurinn í röð sem ég er edrú.

Að lokum á ég að klukka tvo í viðbót. Ég klukka Ísold og Núma.

Landafræði fyrir lengra komna

Á Yucatan-skaga í Mexíkó bjuggu Mayar til forna, sem er einmitt ástæða þess að á mínu heimili gengur hann undir nafninu Mayanes.

Mexíkófari lætur móðan mása

Bloggfrí eru voða mikið í tísku um þessar mundir. Sjálfur er ég vegna anna við annað búinn að vera í bloggfríi í rúman mánuð (ef undan eru skildir Bakþankarnir sem ég birti hér), en ég ákvað að tilkynna það ekki neitt sérstaklega eða auglýsa – enda svosem ekki fyrirfram ákveðið hlé til einhvers ákveðins tíma. Hins vegar er ég núna nýkominn úr ferðalagi til Mexíkó sem orðið hefur mér tilefni vangaveltna sem mig langar að færa í letur, ef svo ólíklega skyldi vilja til að einhverjum öðrum en mér þættu þær áhugaverðar.

Cocoyoc 2007

Ég hef nú um nokkurt skeið setið í stjórn Íslandsdeildar Amnesty International, ber um þessar mundir reyndar þann virðulega titil „varaformaður“. Amnesty International eru alþjóðleg og lýðræðisleg samtök um 2,5 milljóna jarðarbúa um allan heim, en af þeim eru ríflega 9000 Íslendingar. Til að viðhalda lýðræðinu hittast fulltrúar allra deilda með reglulegu millibili, samhæfa reynslu sína, styrk og vonir, skerpa á áherslunum og taka ákvarðanir til framtíðar í umboði félaganna heima – á svokölluðu heimþingi.
Heimsþing samtakanna var haldið í Morelos í Mexíkó um miðjan mánuðinn og var ég einn fjögurra fulltrúa okkar Íslendinga á staðnum. Um þingið sjálft er í sjálfu sér lítið að segja, einkum var rætt um innra starf, innbyrðis samskipti og skipulag samtakanna, en minna um stefnu og áherslur enda liggja þær nokkurn veginn fyrir og voru auk þess meginefni þingsins í hitteðfyrra.
Hvað einstök mál varðar þá finnst mér sjálfum breytingar á tungumálastefnu samtakanna áhugaverðastar. Tungumál Amnesty International eru fjögur – enska, franska, spænska og arabíska. Þetta hafa verið svokölluð „kjarnatungumál“ samtakanna. Einstakar deildir hafa síðan séð um þýðingar á völdu efni á móðurmál félaga sinna. Á þessu þingi var hins vegar samþykkt að hætta að notast við þessa skilgreiningu og taka þess í stað upp „strategísk“ tungumál. Ákveðin krítería var samþykkt sem skilgreinir hvað telst „strategískt“ tungmál og þótt að vissu leyti megi segja að hún sé eins og klæðskerasaumuð utan um núverandi kjarnatungur (talaðar í fjölda landa þar sem AI er með starfsemi, ríkjandi á stórum svæðum þar sem málstaður AI þarf að heyrast) má reikna með að innan tíðar heyri fleiri tungur undir þessa kríteríu, t. a. m. rússneska og hugsanlega kínverska. Þetta held ég að ætti að auðvelda samtökunum að verða alþjóðlegri og rista dýpra, þ. e. a. s. ekki aðeins ná til fleiri landa heldur fjölbreyttari hóps innan hvers lands, því mjög víða – s. s. ýmiss staðar í Austur-Evrópu og Suðaustur-Asíu – er enskunnátta forréttindi menntastéttanna og menntun forréttindi auðstéttanna.
Stærsta (jafnvel eina) vandamál AI er sennilega vestræn ímynd samtakanna, en mikill meirihluti félaganna er evrópskur, norður-amerískur og frá Eyjaálfu, þótt þeim vaxi ört fiskur um hrygg annars staðar, s. s. víða í Suður-Asíu og Suður-Ameríku. En þetta leiðir einmitt hugann að því hvað maður býr við ótrúleg forréttindi. Það eina sem maður fórnar er hluti af tíma sínum og í staðinn fær maður yfirleitt jákvæð viðbrögð þegar maður segir frá því hvað maður er að gera, jafnvel virðingu. Þegar framkvæmdastjóri Amnestydeildarinnar í Zimbabwe kemur fram opinberlega þarf hann hins vegar að fara með fjölskyldu sína í felur á eftir. Loka þurfti kólombísku deildinni vegna þess að það þótti ekki verjandi að starfrækja hana, starfsfólkið var í stöðugri lífshættu. Bandaríska deildin er með mann í fullu starfi við að svara „hate mail“ sem deildinni berst. Þegar ísraelska deildin gagnrýnir notkun Ísraelshers á klasasprengjum í Líbanon er starfsfólk hennar kallað barnamorðingjar. Víða í múslimaríkjum er viðhorfið til AI svipað, samtökin eru álitin hluti af menningarlegri vestrænni heimsvaldastefnu – þau vilji þröngva vestrænni hugmyndafræði upp á restina af heiminum.

Forréttindapakkið á Fróni

Íslenska deildin er með 9000 félaga eða um 3% þjóðarinnar, á heimsvísu standa Færeyingar einir sig betur. Viðhorf þjóðarinnar til Amnesty International er undantekningarlítið jákvætt, samtökin njóta óskoraðs trausts og velvildar, þau þykja hlutlaus og áreiðanleg. Reyndar er áreiðanleikinn öflugasta vopn samtakanna. Ýmsir hafa reynt að hrekja þær fullyrðingar og staðhæfingar sem fram koma í ársskýrslu samtakanna, einkum afrískir harðstjórar, en enginn þeirra hefur haft erindi sem erfiði. Íslenskir fjölmiðlar eru samtökunum velviljaðir og meðal félaga er fjöldi stjórnmálamanna úr öllum stjórnmálaflokkum, meðal annars ráðherrar.
Það er ekki laust við að maður upplifi sig sem fordekrað pakk þegar maður á svona vettvangi blandar geði við fólk sem setið hefur í fangelsi vegna skoðana sinna, fólk sem býr við stöðuga ógn við líf þess og starf, fólk sem fórnað hefur öllu til að aðstoða þá sem eiga um sárt að binda, t. d. vegna alnæmisfaraldursins í Afríku. Sú almenna virðing fyrir mannréttindum, sem hér ríkir, er lúxus sem fáar þjóðir búa við. Hér er jafnrétti kynjanna í hávegum haft (miðað við það sem viðgengst annars staðar), dauðarefsing er fyrirlitin, samkynhneigðir njóta sömu réttinda og aðrir gagnvart hinu opinbera (játningar trúfélaga eru utan verksviðs samtakanna), tjáningarfrelsi nýtur meiri virðingar en víðast hvar og hópar nýnasista, kynþáttahatara, kristilegra öfgamanna og herskárra andstæðinga fóstureyðinga samanstanda af örfáum ofstækismönnum, en eru ekki öflugur þrýstihópur með ýmsa helstu valdamenn þjóðarinnar á sínum snærum eins og sums staðar. Þótt eitt og annað megi betur fara hérlendis er stundum í lagi að átta sig á því hvað maður hefur það gott og sýna þakklæti. Þakklæti er nefnilega eitthvað sem maður sýnir, þakklæti sem maður sýnir ekki er ekki þakklæti í raun heldur aðeins feginleiki.
Sem dæmi má nefna herferð Amnesty International gegn ofbeldi gegn konum – sem við álítum mannréttindabrot enda ein ljótasta birtingarmynd kynjamismununar. Herferðin naut athygli og velvildar fjölmiðla. Ásamt AI stóðu meðal annarra Unifem, Stígamót og Mannréttindaskrifstofan að þeirri herferð. (Ég biðst velvirðingar á því að ég gleymi eflaust einhverjum samtökum.) Nú ætla ég ekki að halda því fram að ofbeldi gegn konum heyri sögunni til og ekkert megi betur fara í meðferð slíkra mála. En herferðin leiddi til breyttrar löggjafar (þar sem þess er beinlínis getið í inngangi að hér sé verið að taka tillit til tilmæla ofannefndra samtaka) og breyttrar reglugerðar um framgang lögreglu þegar hún bregst við tilkynningum um heimilisofbeldi. Þetta aðgengi að fjölmiðlum og stjórnvöldum er algjör forréttindi sem baráttufólk fyrir mannréttindum annars staðar á jarðkúlunni nýtur ótrúlega sjaldan.

Andlega hliðin

En af hverju að berjast fyrir mannréttindum? Og hverju fær einstaklingurinn breytt? Við erum svo smá, getum við haft áhrif?
Áletrun á stuttermabol sem ég sá úti í Mexíkó var á þessa leið: „If you think you're to small to have an impact, try spending the night with a mosquito.“
Ímyndum okkur vogarskálar sem halla í aðra áttina því þeim megin er eitthvað ljótt sem ekki er vegið upp á móti hinum megin. Tveir menn vilja leggja sitt af mörkum, annar á stórt lóð og hinn lítið. Hvorugt lóðið eitt sér er nóg en til samans duga þau. Hvort lóðið er þá mikilvægara?
Margir líta svo á að þetta sé einfaldlega sjálfsagt mál, fólk eigi að vera gott hvert við annað, umburðarlyndi sé gott/dyggð (upp að því marki að mannréttindabrotum sé ekki sýnt umburðarlyndi), einstaklingurinn sé í eðli sínu fæddur frjáls skoðana sinna og hugsunar og allt sem hefti það frelsi hans sé af hinu illa (hvort sem menn vilja kalla það glæp, mannvonsku eða synd). Þetta er allt í sjálfu sér nógu góðar ástæður fyrir mig til að vilja leggja mitt lóð á vogarskálarnar. Nálgun AI er hins vegar önnur: „Virða á mannréttindi af því að það á að standa við þá alþjóðlegu sáttmála sem maður er aðili að.“
Auðvitað er þetta eina rétta og eðlilega nálgunin fyrir samtök á borð við AI, nálgun á forsendum alþjóðlegrar mannréttindalöggjafar. Ef við myndum hætta okkur út á brautir siðfræðinnar þyrfti varla að bíða þess lengi að samtökin færu að loga af innbyrðis deilum um skilgreiningar hugtaka á borð við „rétt“ og „rangt“ og hvaða kríteríur eigi að liggja að baki þeim. Því þótt tilfinningarök séu líka rök og andleg sannindi séu líka sannindi, þá er erfitt að ætla að láta „mér finnst“ vera grundvöll að lýðræðislegri stefnumótun samtaka með hálfa þriðju milljón félaga í öllum heimsálfum. Innan slíkra samtaka rúmast hálf þriðja milljón ólíkra „mér finnst“ yfirlýsinga. Hins vegar held ég að ekki sé laust við að andlegi þátturinn sé af þessum sökum stundum afskrifaður of fyrirvaralaust, hann sé e. t. v. léttvægari fundinn en ástæða er til.
Áður hefur verið nefnt hve vestræn ímynd samtakanna stendur vexti þeirra fyrir þrifum sums staðar í heiminum, einkum í islömskum ríkjum. Þar er jafnvel litið á þau sem áróðurstæki fyrir útlenskt gildismat sem er í beinum árekstri við menningarlega og trúarlega arfleifð þjóðarinnar. Í þessum heimshluta er menningarleg og trúarleg arfleifð oft óaðskiljanleg og þótt mannréttindayfirlýsing SÞ kveði á um að hver maður eigi að vera frjáls trúarlegrar afstöðu sinnar (ef einhverrar) er slík hugsun auðvitað barnalega útópísk gagnvart þeim sem fæðist í pakistönsku dreifbýli, svo dæmi sé tekið. Til að ná árangri verðum við að taka mið af raunveruleikanum eins og hann er og miða starf okkar við hann.
Innan allra trúarbragða eru starfandi leiðtogar sem aðhyllast skilyrðislausan náungakærleik og umfaðma þarafleiðandi öll mannréttindi í trúarafstöðu sinni. Lykillinn að árangri í mannréttindabaráttu á svæðum, þar sem litið er á mannréttindahugtakið sem erlend menningaráhrif sem brjóti gegn arfleifð þjóðarinnar, hlýtur að vera í því fólginn að styðja við, rækta og efla þann sprota sem fyrir er og hefur rætur í menningarlegum jarðvegi svæðisins – fremur en að flytja þau inn sem utanaðkomandi fyrirbæri sem dæmd eru til að mæta mótspyrnu og andstöðu, þótt ekki sé nema vegna þess eins hvaðan þau koma. Þarna er mannréttindabaráttu eflaust mun betur tekið ef forsenda hennar sprettur úr jarðvegi fólksins sjálfs. Ég er ekki frá því að þarna ætti AI að halda sig til hlés, alltjent til að byrja með, en reyna þess í stað að bakka upp þá friðflytjendur sem þegar hafa náð eyrum fólks á þess eigin forsendum.
Í Mexíkó hitti ég að máli nokkra snillinga. Einn þeirra er alþjóðalögfræðingur sem stofnað hefur AI deild í Tyrklandi, umhverfi sem er fremur fjandsamlegt fyrirbærinu. Hann talaði af miklu innsæi og þekkingu um að þótt vissulega væru mannréttindi absolút og alls ekki teygjanlegt hugtak skorti vesturlandabúa alloft „menningarlegt næmi“ til að boða þau múslimum.
Annar snillingur er starsmaður ísraelsku deildarinnar, sagnfræðingur með sérþekkingu á sögu Vestur-Evrópu upp úr siðaskiptum, en einnig fjölfróður um sögu islams auk þess sem hann þekkir gyðingdóm, bæði kenningar og framkvæmd, eins og lófann á sér. Sjálfur er hann trúleysingi, en hann talaði af mikilli virðingu um kærleiksboðskap trúarbragðanna og friðflytjendurna innan þeirra (um leið og hann lét auðvitað í ljós óbeit sína á ósveigjanleikanum og þvergirðingshættinum sem þeim hættir til að fóstra, einkum á heimaslóðum hans). Hann benti mér á samtök Rabbína með mannréttindum, sem ég hef sett tengil á hér af síðunni, og var ákaflega hrifinn af starfi þeirra. Hann taldi samtök á borð við þau og sambærileg samtök múslima nauðsynleg til að koma á friði og sátt fyrir botni Miðjarðarhafsins, AI dygðu ekki. Sums staðar er nefnilega vænlegra til árangurs að fá fólk til að hlusta á andlegan sannleik en alþjóðlegar skuldbindingar.

Heimferðin

Þótt yndislegt hafi verið í Mexíkó og umhverfið örvað hugann var ákaflega notalegt að koma heim. Skordýralífið í Mexíkó virtist nefnilega einkar sólgið í íslenskt blóð og matargerð innfæddra fór misvel í meltingarkerfi mörlandans, þótt sjálfur stæði ég undir viðurnefninu „Maðurinn með stálmagann“ sem ég var sæmdur á Indlandi 1989. Kynning Íslandsdeildarinnar á kæstum hákarli og brennivíni vakti mikla athygli og jafnvel kátínu, en minni gastrónómískan fögnuð, og er talin hafa markað tímamót í sögu heimsþinga samtakanna. Ýmsar deildir sögðust strax og heim kæmi ætla að beita sér fyrir breytingu í löggjöfinni heima fyrir á þá lund að komið yrði í veg fyrir mögulegan innflutning á meintum matvælum af þessu tagi.
Hins vegar gekk heimferðin brösuglega. Þegar ég ætlaði að tékka mig inn í flugvélina sem flytja átti mig frá Mexíkóborg til New York kom í ljós að mig vantaði einhvern miða í passann minn sem settur hafði verið þar þegar ég kom til landsins. Kaninn er með svipað sýstem, en hann hefur vit (efni) á að hefta hann inn í passann. Þetta gerir Mexíkóinn ekki. Fyrir vikið varð ég að fara í útlendingaeftirlitið á flugvellinum (sem opnaði ekki fyrr en tveim klukkustundum eftir að ég ætlaði að vera búinn að tékka mig inn), standa í biðröð eftir nýjum miða og borga fyrir hann 46 bandaríkjadali. Í fyrstu bölsótaðist ég og ragnaði innra með mér heil ósköp yfir þessu frumstæða og vanþróaða fyrirkomulagi. En svo tók ég tal við bandaríska konu sem var í sömu klemmu og kunni landi og þjóð litlar þakkir fyrir, talaði meðal annars um „litla Hitlera“. Þetta varð til þess að ég ákvað að samsama mig ekki með henni og sætta mig við örlög mín. Eftir að hafa staðið í tvo tíma upp á endann, verandi farinn að reikna allt eins með því að ná ekki vélinni minni, tók ég þá ákvörðun að líta á þetta allt sem verkefni í æðruleysi og bað aðeins um mátt til að taka því sem öfl, sem ég hefði ekkert yfir að segja, létu að höndum bera. Bingó, kortéri síðar var málið leyst, ég kominn með miðann í hendurnar og búinn að tékka mig inn. Þarna hafði ég eytt tveimur tímum í stress og vanlíðan sem hafði engin áhrif á framgang mála önnur en þau að stuðla að magasári og gera mig verr í stakk búinn til að bregðast við kringumstæðum.
Þegar til New York kom var ég aftur tekinn í yfirheyrslu af útlendingaeftirlitinu. Ég var nefnilega að koma með glænýjan passa frá Mexíkó, það vakti grunsemdir. Gamli passinn minn hafði verið í fullu gildi, en þar sem hann var ekki tölvulæsilegur taka Bandaríkjamenn, einir þjóða, ekki mark á honum og þess vegna þurfti ég að fá mér nýjan áður en ég lagði í þennan leiðangur. Það skrýtna var að ég hafði flogið í gegn um New York til Mexíkó með þennan sama passa tíu dögum áður, þar hafði hann verið lesinn af tölvu, tekin fingraför af mér og ljósmynd. Það var eins og sá sem tók við mér frá Mexíkó hefði ekki hugmynd um það og engar upplýsingar um að þessi sami passi hafði verið notaður til að komast inn í landið frá öðru upprunalandi skömmu áður. Ég fékk það á tilfinninguna að öryggisparanoja Kanans og sú gríðarlega upplýsingaöflun sem fram fer á öllum landamærum Bandaríkjanna sé ekki til neins, að engin úrvinnsla úr öllu þessu fargani gagna sem safnað er fari fram.

Veturinn

Nú er veturinn síðan að ganga í garð og heilmargt framundan. Ég er að skrifa söngleik fyrir Verzló og þýða leikrit fyrir Þjóðleikhúsið. Einhverjar morðgátur eru framundan á Hótel Búðum. Bakþankaskrifin í Fréttablaðið halda áfram, að minnsta kosti um hríð, og Orð skulu standa fara í loftið í september.
Eldri dóttirin er í Háskólanum á Hvanneyri, sú yngri er flutt til Svíþjóðar þar sem hún verður skiptinemi í vetur og einkasyninum þarf að koma sómasamlega í gegn um samræmdu prófin með vorinu. Ofan á þetta allt saman fer ég síðan í fullt nám í Guðfræðideild Háskóla Íslands. Ég ætla reyndar að reyna að láta morðgáturnar og útvarpið nægja mér með náminu í vetur, ljúka leikhúsverkefnunum í nóvember og einbeita mér að skruddunum til vors.
Það kynni því að vera að ekki sjái fyrir endann á önnum við annað og því verði bloggað stopult í vetur. Ég ætla ekki að biðjast afsökunar á því eða blogga um að ekkert verði bloggað.
Ef ég blogga ekki lengi segir það sig sjálft að þá er ég í bloggfríi. Maður á aldrei að eyða orðum í það sem segir sig sjálft.

Hugleiðing um háðung

Nýlega var kvikmyndin um Simpson fjölskylduna talsett á íslensku. Ekki eru allir á einu máli um ágæti þeirrar ráðstöfunar. Af ýmsu sem látið hefur verið flakka mætti hreinlega halda að hér sé ekki um það að ræða að myndin sé sýnd með íslensku tali auk frummálsins og að í tilefni þess hafi fjögurhundruðasti þátturinn verið sýndur á íslensku auk frumútgáfunnar, en ekki bara á ensku eins og hinir 399. Nei, af viðbrögðum sumra mætti ætla að teiknuð hafi verið skopmynd af þeirra persónulega Múhameð.
Að vísu virðist andúð fólks á talsetningunni vera meiri eftir því sem það er verr skrifandi á íslensku. Þannig agnúast einn netverji út í talsetninguna í næstu færslu á eftir frásögn af keppnisferð „til Akranesar“. Guð forði honum frá því að heyra íslensku talaða.
Annar netverji er svo góður í ensku að hann segir: „Simpsons á íslensku er discrace [sic]“. Hann bætir við: „ ... dicrace [sic] fyrir þáttinn ömurlega sett inná hljóðið ömurlegar raddir bara átti ekki að setja það á islensku [sic]“. Stafsetning og greinarmerkjasetningar eru bloggarans.
Enn einn fullyrðir að þeir sem tóku þýðinguna að sér ættu að skammast sín. Nú var það aðeins sá sem þetta skrifar sem tók hana að sér og hefði verið hægðarleikur að komast að því. Fyrir hvað ég á að skammast mín veit ég hins vegar ekki. Líklega fyrir að vera í þessu starfi og þiggja krefjandi verkefni sem mér eru boðin – í þeirri trú að ekkert verði úr þeim hafi ég bara manndóm í mér til að segja „nei takk“.
Loks kallar einn þetta peningasóun án þess að geta þess hvernig 20th Century Fox kvikmyndasamsteypan hefði getað varið fé til íslenskrar tungu án þess að sóa því. Alltaf lá fyrir að talsetningin var að kröfu og á kostnað hennar.
Einhvern veginn er ég ekkert miður mín yfir þessum viðbrögðum. Í ljósi staðreynda er frekar ástæða til að vera þakklátur fyrir að vera ekki kallaður „hvítnegri“ eða hótað lífláti og líkamsmeiðingum, eins og alsiða er í netheimum þegar fólki þar er misboðið. Þegar upp er staðið er nefnilega fátt íslenskri þjóð til jafnmikillar háðungar (e. disgrace) og netgasprið sem hér líðst.
Bakþankar í Fréttablaðinu 19. ágúst 2007