Víðtæk og skipulögð eldhúsáhaldaréttindabrot?

Í gær var pínulítið tilefni til að gera sér dagamun hjá fjölskyldunni og ákvað ég af því tilefni að baka skúffuköku. Ekki hafði ég neina uppskrift við hendina svo ég leitaði bara á netinu og fann. Eftir að hafa kynnt mér uppskriftina sem mér leist best á hætti ég hins vegar snarlega við að nota hana. Þar var nefnilega kveðið á um að í kremið skyldi ég nota fjórar kúgaðar matskeiðar af kakói. Ég gat bara ekki fengið mig til þess.
Þess í stað nýtti ég mér umhyggju annarra, en góða fólkið hjá Vilko hefur nýverið tekið sig til og sett öll þurrefnin sem þarf í skúffuköku í poka og sem seldir eru úti í búð.
Hins vegar verð ég að kvarta yfir einu. Skúffukaka heitir skúffukaka einmitt af því að hún er bökuð í skúffu. Skúffukökuuppskrift þar sem segir: "Setjið deigið í hæfilega stórt form t. d. ferkantað 20 x 20 cm eða hringlaga form 20 cm ..." er alls ekki skúffukökuuppskrift heldur bara uppskrift að venjulegri súkkulaðiköku. Ekki satt? Ofnskúffan mín er 30 x 40 cm.
Kakan var að vísu ljúffeng og gerði góða lukku, en ég varð auðvitað að gera tvöfalda uppskrift. Sem sagt, takk fyrir fyrirhöfnina, góða Vilko-fólk, en breytið endilega nafninu á skúffukökunni ykkar í "Ósköp venjulega súkkulaðiköku", "Hálfa skúffuköku" eða jafnvel "Skúffuköku fyrir sérlega litlar ofnskúffur".

Enn lýgur Alcan

Það hefur verið óskaplega sorglegt að sjá áróðursvél álverssinna drekkja allri málefnalegri umræðu um stækkunaráform Alcan í Straumsvík undanfarið. Lygarnar eru svo yfirgengilegar að það hefur meira að segja tekist að ljúga því að Hafnfirðingum um hvað sé verið að kjósa.

Málaliðar stóriðjunnar hafa gerst svo djarfir að vara við því að fyrirtæki séu kosin burt. Það er ekkert annað en auvirðuleg lygi að halda því fram að það standi til.

Það er kosið um hvort samþykkja eigi álver af þessari stærð á þessum stað til framtíðar. – EKKERT ANNAÐ!

Jafnvel Rannveig Rist lét svo um mælt fyrir skömmu á heimasíðu álversins: "Engar áætlanir eru uppi um lokun álversins ef ekki kemur til stækkunar enda gengur verksmiðjan vel og árangurinn er góður, bæði á tæknilegum mælikvörðum og í umhverfismálum."

Þessi ummæli stóðu þar óhögguð til 27. febrúar 2007, þá var þeim skipt út fyrir bölmóð um lokun og rekstrarlega óhagkvæmni núverandi stærðar. Hvað gerðist í millitíðinni? Breyttust allar rekstrartæknilegar forsendur á einu bretti?

Ætli ekki sé líklegra að það sem hafi breyst sé að þeir alræmdu spuna- og brellumeistarar sem ráðnir voru að áróðursmaskínu álversins í febrúar síðastliðinum sáu að hömlulaus hræðsluáróður, sama á hve miklum þvættingi hann væri byggður, væri líklegri til að fá Hafnfirðinga til að samþykkja stækkunina en sannleikurinn.

Nefna mætti fleiri dæmi um vísvitandi, blákaldar lygar sem Alcan og leiguþýið hafa sett fram til að blekkja Hafnfirðinga til að samþykkja stækkun álversins í Straumsvík:

1. Alcan lofar Hafnfirskum fjölskyldum 250 þúsund króna í viðbótartekjum á ári á sama tíma og eini óháði aðilinn sem fjallað hefur um fjárhagsleg áhrif stækkunarinnar segir að ábatinn af stækkun gæti orðið 6000 - 8000 krónur á mann á ári. (Hagfræðistofnun Íslands, Kostnaður og ábati af hugsanlegri stækkun álvers, mars 2007). Alcan gengur svo langt að blanda saman niðurstöðum Hagfræðistofnunnar og áróðursgögnum frá Samtökum Atvinnulífsins og kynna niðurstöðuna í nafni Hagfræðistofnunnar í auglýsingum. Fjármálastjóri Hafnarfjarðarbæjar hefur kynnt þá stefnu bæjaryfirvalda að allar viðbótartekjur bæjarins á næstu árum fari til greiðslu langtímaskulda (fundur í Bæjarbíó 22. mars, sjá http://bhsp.hafnarfjordur.is/) og því sé ábyrgðarlaust að vekja vonir í hugum bæjarbúa um viðbótartekjur til heimilana í bænum.

2. Alcan kynnir mengunaraukninguna við stækkun á álverinu í mengunartölum á hvert tonn af framleiddu áli. Það er auðvitað aukning á heildar-mengunarlosun frá álverinu sem skiptir Hafnfirðinga máli, ekki hve mikið það mengar að framleiða hvert tonn áls. Mengunarlosun mun aukast mikið við stækkun og það ber að kynna fyrir bæjarbúum. Líka hvort lækkun fasteignaverðs í kjölfar aukinnar mengunar kunni hugsanlega að nema meiru en 6000 - 8000 krónum á mann á ári.

3. Alcan kynnir niðurstöður úr mengunarmælingum á brennisteinsdíoxíði sem ársmeðaltöl, ber það saman við heilsuverndarmörk í sólahringsgildum og heldur því fram að mengunin megi tvöhundruðfaldast til þess að ná heilsuverndarmörkum. Tölur Alcan byggja aðeins á hluta af gögnum eins árs og er tala þeirra er undir ársmeðaltali síðustu fjögurra ára, sbr. gögn á heimasíðu Umhverfisstofnunar.

4. Alcan heldur því fram við Hafnfirðinga að álframleiðsla allstaðar annarstaðar í heiminum en í Hafnarfirði valdi stórkostlegum útblæstri gróðurhúsaloftegunda en útblástur í Hafnarfirði sé næsta enginn (DVD diskur borinn í hvert hús í Hafnarfirði 23. mars 2007). Rétt er að 55% af allri álframleiðslu í heiminum er með vatnsorku og talið eru að hlutfall kolaorku í framleiðslunni muni ekki aukast í náinni framtíð.

( http://www.world-aluminium.org/environment/electric.html ).

5. Alcan sýnir Hafnfirðingum glansmyndir af stækkuðu álveri án línumannvirkja, skorsteina og turna í fullri stærð og annars útbúnaðar sem þarf til þess að hægt sé að reka álver (DVD diskur borinn út í hvert hús í Hafnarfirði 23. mars 2007). Heiðarlegra væri að segja Hafnfirðingum eins og er að hönnun liggur ekki fyrir og því er óvitað hvernig húsin og svæðið í kring koma til með að líta út ef af stækkun verður (sbr. upplýsingar frá Agli Guðmundssyni starfsmanni Arkís í Bæjarbíó 8. mars 2007, sjá http://bhsp.hafnarfjordur.is/ 15.mars). Þessir áberandi verksmiðjuskorsteinar gætu orðið eitt helsta tákn Hafnarfjarðar í framtíðinni.

6. Alcan sýnir Hafnfirðingum jafnvel falsaðar glansmyndir af núverandi álveri, þar sem línumannvirki, skorsteinar, turnar í fullri stærð og annar útbúnaður, sem er lítið augnayndi en samt nauðsyn til þess að hægt sé að reka álver, hefur verið "fótósjoppað" burt!

7. Fulltrúar Samtaka Atvinnulífsins segja Hafnfirðingum að í kringum álver spretti upp sprota- og þekkingarfyrirtæki (DVD diskur borinn í hvert hús í Hafnarfirði 23. mars 2007) þegar staðreyndin er sú að þau 40 ár sem Ísal/Alcan hefur starfað í Hafnarfirði hafa einungis þrjú fyrirtæki orðið til vegna starfsemi álversins (heimild: http://www.alcan.is/) og aðeins eitt af þessum þremur fyrirtækjum má kalla sprotafyrirtæki.

Ísland í dag

Hvað er að gerast á Íslandi í dag?

Til stendur að drekkja Hafnarfirði í drullu og skít. Byggja stærstu álbræðslu Evrópu þar sem hún verður umlukin íbúabyggð á þrjár hliðar eftir 10 – 20 ár haldi bærinn áfram að stækka eins og hann hefur stækkað undanfarin 10 – 20 ár. Hópur fólks er á kaupi hjá alþjóðlegum auðhring við að falsa þessar hugmyndir og gabba bæjarbúa til að samþykkja þær á kolröngum forsendum.

Hvað annað?

Þrír mestu glæpamenn þjóðarinnar voru nýverið sýknaðir af öllum ákærum fyrir stærsta þjófnað Íslandssögunnar, að vísu rúnir mannorði og æru. Ástæðan er sú að íslensk lög eru svo haganlega smíðuð að þegar menn okra og ræna í gegn um stórfyrirtæki er persónuleg ábyrgð þeirra á gjörðum sínum engin.

Hvað er á forsíðum blaðanna?

Jú: Vændi í Reykjavík. Við ættum að finna eitthvað annað orð yfir fréttir, eitthvað í stíl við "news" eða "nyheder", því nákvæmlega hvað það er sem er nýtt við að vændi sé stundað í Reykjavík hefur farið fram hjá mér. Stóð kannski einhver í þeirri meiningu að Reykjavík væri eini kaupstaðurinn af sinni stærðargráðu á Vesturlöndum þar sem vændi væri óþekkt? Hélt kannski einhver að stúlkur sem gefa upp GSM símanúmer á einkamál.is og auglýsa eftir $kyndikynnum væru einmana og langaði til að spjalla?

Hvað er fleira í fréttum?

Nýlega var klámhundum bannað að koma til Íslands og gista á hóteli sem sýnir klám í öllum herbergjum, hótelinu þar sem öllum iðnustu núlifandi fjöldamorðingjum reikistjörnunnar er tekið með KFUM-kveðjunni "svara, svara, vertu velkominn" þegar þeir mæta þangað á herforingjaráðstefnur NATÓ.

Á sama tíma ...

... er ekki hægt að auglýsa gosdrykki öðruvísi en með vísan í kynlíf (ZERO forleik / ZERO smellur á brjóstahalda / ZERO samræður við hitt kynið fyrir kynmök).

Á sama tíma ...

... er kvartað undan því að uppistandarar haldi sig alfarið fyrir neðan beltisstað í skemmtidagskrá sinni.

Hvernig er öðruvísi hægt að höfða til þjóðar hverrar áhugasvið nær ekki upp úr nærbuxum náungans? Ég bara spyr.

Fagri Hafnarfjörður?

Senn taka Hafnfirðingar afdrifaríkustu ákvörðunina sem tekin hefur verið um framtíð bæjarins síðan Hansakaupmenn réðu þar ríkjum. Spurt er hvort bæjarbúar vilji að stærsta álbræðsla Evrópu rísi í hjarta Hafnarfjarðar.
Í raun er undarlegt að spyrja þurfi að að þessu. Ef af fyrirhugaðri stækkun verður mun álverið í Straumsvík nefnilega ausa um 70 tonnum af svifryki á ári yfir íbúabyggð í bænum. Losun gróðurhúsalofttegunda mun rúmlega tvöfaldast og fyrirhuguðu útivistarsvæði verður fórnað undir stærstu línumannvirki á Íslandi með 36 metra háum möstrum. Dettur einhverjum virkilega í hug að það sé hagur Hafnarfjarðar?
Það hefur verið dapurlegt að sjá hvernig útlenskir auðkýfingar með fulla vasa fjár og íslenskt leiguþý þeirra hafa dembt bláköldum lygum og hræðsluáróðri yfir Hafnfirðinga til að fá þá til að makka rétt og lúta hagsmunum fyrirtækisins. Sýndar eru fallegar myndir af ímynduðu álveri þar sem „óvart“ vantar allar raflínur, skorsteina jafnháa Hallgrímskirkju og ýmislegt annað sem þarf til að álbræðslan yrði starfhæf. Jafnvel eru sýndar myndir af litlu álveri í Noregi sem er jafnlíkt fyrirhugaðri stóriðju í Straumsvík og lambasparð er fjóshaugi. Af hverju ætti sá sem hefur sannleikann sín megin að ljúga?
Sagt er að verði stækkunin ekki samþykkt verði álverinu lokað því núverandi stærð sé svo óhagkvæm í rekstri. Hún er þó ekki óhagkvæmari en svo að aðeins þrjú þeirra 22 álvera sem ALCAN starfrækir nú eru stærri. Af hverju ætti álverið í Straumsvík að vera lagt niður? Af því að það er svo þreytandi að græða bara fjóra milljarða á því á hverju ári? Enginn hefur nefnt að loka eigi einhverju hinna álveranna.
Og þótt lokað yrði, bættur sé skaðinn. Nýlega misstu um 600 manns vinnuna við brotthvarf Bandaríkjahers. Samt lagðist byggð á Suðurnesjum ekki af eins og hótað hafði verið. Íslenskt atvinnulíf þyrstir í vinnuafl. Vinnufær Íslendingur er ekki vandamál, hann er tækifæri. Það er ALCAN sem þarf Hafnarfjörð, ekki öfugt – sama hve mörghundruð milljónum fyrirtækið ver til þeirrar blekkingar.
Látum ekki ljúga vitið úr hausnum á okkur. Látum ekki stjórnast af innihaldslausum hótunum og hræða okkur til undirgefni.
Seljum ekki erlendum auðhring Hafnarfjörð barna okkar.
Bakþankar í Fréttablaðinu 18. mars 2007

Litla-Stokkseyrarbakkahraunskaupstaður?

Síðustu bakþankar mínir kölluðu á viðbrögð víða að. Ég var sakaður um linkind, fíkniefnasalar væru hættulegir samfélaginu og því þyrfti að loka þá inni. Því lengur sem þeir væru á bak við lás og slá, þeim mun lengur væri samfélagið óhult fyrir þeim.
Víst má færa rök fyrir því. En gleymum ekki að fyrir hvern fíkniefnasala sem stungið er inn losnar staða sem aðrir fíklar standa í biðröð eftir að fá. Með þessari aðferðafræði leysum við ekki fíkniefnavandann fyrr en síðasti fíkillinn er kominn í grjótið. Og þá höfum við í raun ekki leyst hann heldur aðeins flutt hann inn á Litla-Hraun, sem sennilega yrði farið að ná yfir nágrannabyggðirnar og væri orðið einn af stærri kaupstöðum landsins.
Höfum líka í huga að enginn „lendir í“ fíkniefnum. Afar fáir fíkniefnasalar selja öðrum eiturlyf en þeim sem leita þeirra að eigin frumkvæði. Enginn verður fíkill af því að „strákarnir plötuðu hann“ til að dópa. Enginn gleypir fyrstu E-pilluna í þeirri trú að hún sé E-vítamín. Hvenær sem einhver byrjar að neyta fíkniefna tekur hann eða hún meðvitaða ákvörðun um það.
En hvað veldur því að ungmenni taka þá ákvörðun að neyta fíkniefna? Svarið er augljóst. Í fyrstu álíta þau það af einhverjum ástæðum eftirsóknarvert. Þau eygja þar veruleika sem tekur daglegu lífi þeirra fram. Fíkniefnaheimurinn er heillandi og spennandi. Þar eru gangsterar og glæfrakvendi sem vaða í seðlum og aka um á glæsibílum. Púkalegir pólitíkusar lýsa þeim sem hættulegum óvinum samfélagsins, sem er auðvitað ólíkt flottara hlutskipti en að vera hvert annað ferkantað nóboddí í hinum gráa, hversdagslega raunveruleika. Smám saman verður neyslan síðan að óviðráðanlegri, knýjandi þörf. Fíknin tekur völdin.
Fíkniefnaneysla er útmáluð sem uppreisn gegn samfélaginu og uppreisnarseggir hafa alltaf þótt töff. Þegar það verður jafntöff að vera í dópi og að vera á Kleppi hefur árangur náðst í baráttunni við fíkniefnin, ekki fyrr. Því miður stuðlar engin þeirra aðferða sem nú er beitt að þeirri viðhorfsbreytingu.
Hámark tvískinnungsins er síðan auðvitað að telja sér trú um að fleiri hafi eyðilagt líf sitt á fíkniefnum en áfengi. Séu fíkniefnasalar hryðjuverkamenn eru áfengisverslanir ekkert annað en hreinræktaðar útrýmingarbúðir.
Bakþankar í Fréttablaðinu 4. mars 2007

Vont er þitt frjálslyndi

Íslenskan er skemmtilega gegnsætt mál nema þegar kemur að pólitík. Sá flokkur sem harðast gengur fram í því að undirselja landið erlendu herveldi kennir sig við sjálfstæði, flokkurinn með úreltustu framtíðarhugmyndirnar kennir sig við framsókn og sá flokkur sem erfiðast er að tengja frjálslyndi í einhverri óbrjálaðri merkingu orðsins kallar sig Frjálslynda. Þar virðast allir velkomnir sem hrekjast úr öðrum flokkum vegna óvinsælda.
Einn þeirra, Valdimar L. Friðriksson, lýsti því nýlega yfir að hryðjuverkamenn hefðu verið handteknir hér. Þegar í ljós kom að þetta var bull réttlætti hann ummælin með því að fíkniefnasmyglarar væru í hans augum hryðjuverkamenn.
Refsigleði er ekki bara afar ógeðfelld heldur einnig fullkomlega gagnslaus. Reynslan hefur sýnt æ ofan í æ að refsiþyngd hefur engin áhrif á glæpatíðni. Hvergi í hinum siðaða heimi eru dómar þyngri en í Bandaríkjunum. Fyrir vikið er hvergi hærra hlutfall þjóðar á bak við lás og slá, en óvíða eru glæpir samt tíðari. Þar var dauðarefsing tekin upp að nýju í þeirri von að morðum myndi fækka. Sú von brást.
Reynslan hefur ennfremur sýnt að það sem best hefur gefist í baráttunni við fíkniefnavána er að meðhöndla hana sem heilbrigðisvandamál, að líta ekki á fíkla sem glæpamenn heldur sjúklinga og meðhöndla þá sem slíka. Enda eru þeir fyrst og fremst veikir. Þeir eru haldnir banvænum sjúkdómi sem lýsir sér í andfélagslegri hegðun og gerir þá hættulega sjálfum sér og umhverfi sínu. Sjúkdóminn má þó meðhöndla og sé einlæg löngun fyrir hendi er bati mögulegur. Langflestir smyglarar eru neytendur sem grípa til örþrifaráða til að fjármagna og viðhalda eigin neyslu. Þar á bak við er sjaldnast einbeittur vilji til að vera vondur og skaða aðra sér til ánægju og afþreyingar.
Í huga Frjálslyndra eru fíklar hins vegar ekki bara glæpamenn heldur beinlínis hryðjuverkamenn. Eina ráðið sem þeir kunna er að refsa fleirum þyngra, lengur og harðar. Væntanlega í þeirri trú að nýliðun í stétt smyglara sé engin, að fíkniefni hverfi af markaði bara ef nógu mörgum er stungið inn nógu lengi. Það hefur víða verið reynt og hvergi skilað öðru en hörmungum.
Fársjúkt fólk á rétt á skilningi og aðstoð. Frjálslyndir bjóða því Litla-Hraun.

Bakþankar í Fréttablaðinu 18. febrúar 2007

Faðirokkarið: Hugleiðing um Biblíuþýðingar

Ný Biblíuþýðing lítur senn dagsins ljós og er það fagnaðarefni þeim sem yndi hafa af lestri þeirrar góðu bókar. Þeir fjölmörgu sem haldnir eru guðlastsþráhyggju sem þeir rugla saman við skynsemi hafa auðvitað notað tilefnið til að fara út með sitt sálarrusl á vefnum í kjölfarið. Þeir eru vinsamlega beðnir að lesa ekki lengra og til vara um að leggja ekki orð í belg. En svo eru aðrir sem tala af viti ... en ekki eins mikilli þekkingu. Því langar mig að miðla af því litla sem ég þó veit og hef kynnt mér.
Auðvitað er ekki heiglum hent að þýða bók eins og Biblíuna. Hún er það stór hluti af sögu okkar og menningu, margt í orðalaginu í henni hefur unnið sér þegnrétt í íslensku máli. Reyndar er margt mjög undarlegt í sögu biblíuþýðinga, en einhvern veginn má ekki hrófla við mörgum af augljósustu afglöpunum af því að fólk er orðið svo vant þeim.

Tvítalan

Frá öndverðu hefur gjarnan verið litið á texta Biblíunnar sem heilagan í eðli sínu, ekki bara að það sé boðskapurinn sem sé helgur, heldur búi guðdómurinn á einhvern hátt í orðunum sjálfum. Því hefur verið reynt að hrófla eins lítið við textanum og hægt er, að þýða hann eins beint orð fyrir orð og framast er unnt, með þeim afleiðingum annars vegar að textinn er víða vart skiljanlegur þeim sem tala íslenskt nútímatalmál og hins vegar að Biblían er á málfari sem hvergi er til í íslensku nema þar. Íslenskan í Biblíunni hefur hvergi verið töluð frá því að land byggðist annars staðar í Biblíunni.
Eitt dæmi um þetta er notkun tvítölunnar „við/þið“ og fleirtölunanr „vér/þér“ sem margir rugla saman við þéringar. Biblían er eina bókin sem þýdd hefur verið þannig á íslensku undanfarnar aldir að þar sé notuð tvítala. Orðin „við“ og „þið“ koma víða fyrir í Biblíunni, en aðeins þegar um tvo er að ræða. Þar merkja þau í raun „við/þið tvö/tveir/tvær“. Þegar við/þið erum/eruð þrjú/þrír/þrjár eða fleiri eru notuð orðin „vér“ og „þér“.
Væri sagt „Faðir okkar“ myndi það því samkvæmt málfræði Biblíunnar aðeins geta merkt „Faðir okkar tveggja“.
Presturinn segir „Drottinn blessi þig og varðveiti þig“ í messum og því er hann að ávarpa hvern kirkjugest persónulega. Ástæðan er sú að á þeim stað í Biblíunni sem orðin eru tekin er aðeins einn ávarpaður. Hefðu þeir verið tveir segði hann „Drottinn blessi ykkur ...“ og ef þeir hefðu verið þrír eða fleiri segði hann „Drottinn blessi yður ...“.
Hins vegar segir presturinn „Friður sé með yður“ og ávarpar þá alla viðstadda. Segði hann „Friður sé með ykkur“ væru aðeins tveir í kirkju.
Mér skilst að í nýrri Biblíuþýðingu eigi að gera gangskör að því að fjarlægja tvítöluna. Ég vona að það þýði í raun að fjarlægja eigi hina fornu fleirtölu „vér/þér“ og nota fleirtölu nútímaíslensku, „við/þið“, í staðinn.
Hins vegar skilst mér að ekki eigi að gæta samræmis í þessu alla leið og forna fleirtala verði látin halda sér í sumum textum vegna þess að þar hafi hún áunnið sér einhvers konar hefðarrétt. Vera má að það sé rétt.
Eða hvernig kunna lesendur við Faðirokkarið?

Faðir okkar.
Þú sem ert á himnum. Heilagt sé nafn þitt. Komi ríki þitt. Verði þinn vilji bæði á jörðinni og á himnum. Gefðu okkur í dag okkar daglega brauð og fyrirgefðu okkur brot okkar eins og við fyrirgefum þeim sem brjóta á okkur. Ekki freista okkar, frelsaðu okkur heldur frá illu. Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin að eilífu.
Svo sannarlega.

Að þýða ekki orð

Annað sem einkennir Biblíuþýðingar eru orð sem orðið hafa til í íslensku einfaldlega vegna þess að ákveðið var að þýða þau ekki heldur láta þau standa óbreytt eða í besta falli að laga framburð þeirra að málinu. Dæmi um það eru orðin „engill“, „Kristur“ og „amen“.
Í Nýja-Testamentinu, sem er ritað á forngrísku, kemur orðið „angelos“ sums staðar fyrir. (Orðið er af sama stofni og „angelion“ sem merkir „frétt“. Með forskeytinu „ev-“ sem merkir „vel“ verður til orðið „evangelion“ sem merkir „góð frétt“ eða „gleðifrétt“. Það orð er of auðvelt að skilja, það er allt of alþýðlegt og hversdagslegt fyrir uppskrúfað helgihald og því er þetta orð þýtt sem „fagnaðarerindi“ sem er auðvitað miklu smartara. En þetta var útúrdúr.)
Orðið „angelos“ merkir því „sendiboði“, eða sá sem flytur þér „angelion“. Þegar þessi sendiboði stendur hins vegar með orðunum „tou Þeou“, („Guðs“), er ekki rætt um „sendiboða Guðs“ heldur „engil Drottins“. Orðið „engill“ er m. ö. o. aðeins íslensk aðlögun gríska orðsins „angelos“. Hvernig þetta orð fór að merkja fígúru með vængi út úr bakinu er mér hins vegar hulin ráðgáta.
Í raun má setja orðið „Kristur“ í sama flokk. Það er myndað af gríska orðinu „xristos“ (X táknar hér kokhljóð líkt K-inu í orðum eins og „taktur“ og „lykt“) sem merkir „smurður“, sem nafnorð „hinn smurði“.
Þessu má líkja við það að ef frummál Nýja-Testamentisins væri enska en ekki gríska þá hefði íslenska orðið „messengeri“ sömu merkingu og orðið „engill“ hefur í dag og við værum ekki kristin heldur „anojntísk“.
Loks má nefna orðið „amen“, atviksorð sem dregið er af lýsingarorðinu „amenos“ sem merkir „sannur“ og er þýtt sem „sannlega“ þegar það yfir höfuð er þýtt.
Grikkir klifuðu á orðum, tvítóku þau til að gefa þeim þyngri merkingu. Þess vegna er „Amen amen legó hymin“ þýtt „Sannlega, sannlega segi ég yður“, setning sem er eins óíslensk og hægt er að hugsa sér, en merkir nokkurn veginn: „Það segi ég ykkur svo sannarlega satt.“

Um Jesúm

Enn eitt dæmið um „Biblíuíslensku“ er fallbeyging nafnsins Jesús. Í grísku eru sex föll. Íslensk föll eiga sér hliðstæðu í grísku. Af einhverjum ástæðum hafa Biblíuþýðendur því frá upphafi fært grísku fallbeyginguna óbreytta inn í íslenskuna í stað þess að fallbeygja nafnið eins og málinu væri eiginlegt. Gríska fallbeygingin er svona:
nf. Jesús
þf. Jesúm
þgf. Jesú
ef. Jesú
Fyrir vikið beygist ekkert íslenskt orð eins og nafnið Jesús. Þessi beyging er í sjálfu sér ekkert flókin, hún bara meikar ekkert sens í íslensku. Hún er því óskiljanleg og algengara að farið sé rangt með hana en rétt. Þetta er hins vegar fullkomlega rökrétt í forngrísku. Til að lagfæra þetta og einfalda var einhvern tímann ákveðið að breyta þolfallinu og hafa það „Jesú“ eins og þágufallið og eignarfallið. Í nýjustu þýðingum er nefnifallið því „Jesús“ en í öllum aukaföllum er það „Jesú“. Orðmyndin „Jesúm“ er sem sagt úrelt núna.
Þetta gerir það að verkum að nafnið Jesús beygist ekki einu sinni eins og í forngrísku lengur og í raun fallbeygist ekkert orð neins staðar í neinu tungumáli í heiminum á sama hátt og nafnið Jesús er beygt í íslensku Biblíunni.
(Til að gera þetta enn flóknara er grísk málfræði stundum flutt inn í íslenskuna. Þannig er ort „Ó, Jesú, bróðir besti ...“ þar sem auðvitað ætti að standa „Jesús“, enda á þarna að vera nefnifall samkvæmt íslenskum málfræðireglum. Skýringin er sú að í forngrísku er ávarpsfall þar sem orðmyndin er „Jesú“. Þegar Jesús er ávarpaður er því notað tilbúið ávarpsfall upp á forngrísku, sem aldrei hefur tíðkast í íslensku, en ekki nefnifall eins og málinu er eiginlegt.)
Auðvitað er ekkert skrýtið að fólk án forngrískuþekkingar nái ekki að fóta sig í þessu. Það er eins og Biblíuþýðendur hafi frá upphafi allir lagst á eitt við að gera þetta eins óskiljanlegt og tyrfið og framast var mögulegt.
Hins vegar hefur þessi beyging að einhverju leyti unnið sér hefðarrétt og of seint núna að ætla að fara að beygja nafnið Jesús eins og nafnið Magnús. Enda efast ég ekki um að mörgum þætti kyndugt að biðja „í Jesúsar nafni“. Mér skilst reyndar að Færeyingar hafi tekið þann pól í hæðina að beygja nafnið Jesús samkvæmt færeyskum beygingarreglum og tali purkunarlaust „í Jesúsar“ nafni.
En það er líka óhætt að minna á að Jesús hét ekki einu sinni Jesús til að byrja með. Orðmyndin Jesús er aðeins „grískun“ nafnsins Jósúa sem á arameisku (móðurmáli Jesú) var borið fram „Jeshúa“.
Í Jesúu nafni?

Að þýða

Auðvitað er gott að vakað sé yfir málfarinu á Biblíunni. Hún verður að vera aðgengileg og skiljanleg. Hins vegar held ég að það geri ekki mikið gagn að krukka í þýðinguna hér og þar, tiplandi á tánum fram hjá stöðunum sem fólk er farið að þekkja og elska.
Ég held að meiri ástæða væri til að þýða Biblíuna (a. m. k. meginrit hennar) algerlega upp á nýtt. Frá byrjun. Og þá af fullkomnu tillitsleysi gagnvart þýðingasögu, hefðum og guðfræðilegum túlkunum. Þar sem smurður er smurður og sendiboði er sendiboði. Þar sem þýðendur myndu nálgast textann á sama hátt og ef þeir væru að þýða nútímaverk sem þeir hefðu aldrei séð áður. Ekki „Fagnaðarendið um Jesú(m) Krist“ heldur „Gleðifréttina af Jesúsi smurða“.
Heilagar beljur ber að drepa og éta. Ef þær lifa það af voru þær sannlega helgar. Deyi þær var heilagleiki þeirra hvort sem er bara hugarburður.
Slík þýðing þyrfti ekki að koma í stað Biblíunnar sem við þekkjum í helgihaldi. Hún væri hins vegar góð til hliðar við hana, til einkanota. Staðreyndin er nefnilega sú að uppskrúfað og tilgerðarlegt, tyrfið, kauðskt og óíslenskt Biblíumálfar fælir marga frá því að kynna sér af eigin raun þann andlega sannleik sem hin helga bók hefur að geyma.
Ég er nefnilega svolítið skotinn í Faðirokkarinu.
Svo sannarlega.

Þegar Jón Steinar fór í stríð

Ég mæli eindregið með því að allir lesi frásögn Jóns Steinars, vinar míns, af því þegar hann fór í stríð fyrir Ísland, báða hlutana. Flottasta blogg sem ég hef lesið.

Áfram, Eiríkur!

Í fyrradag hlustaði ég loks á þrjú eurovisionlaganna í ár í heild sinni. Þau voru leikin í sjónvarpinu, flutt af Friðriki Ómari, Jónsa og Eiríki Haukssyni. Nú hef ég, eftir að hafa brætt þetta með mér alllengi, myndað mér þá skoðun að ekki sé enn fullreynt með Eirík Hauksson í Eurovision og að hyggilegast væri því að senda hann. Hyggst ég nú rökstyðja þetta álit mitt.
Fyrst og fremst er það auðvitað testósterónið sem vinnur mig á band Eiríks. Þannig eru þeir Friðrik og Jónsi til dæmis báðir afbragðssöngvarar, en það verður að segjast eins og er að sviðsframkoma þess fyrrnefnda er hálftestósteronsnauð og hjá Jónsa er eiginlega eins og karlmennskan hafi mest farið í upphandleggsvöðvana og skorti því svolítið í útgeislunina. Nú er ég ekki að halda því fram að testósteron og karlmennska séu nauðsynleg til neins, en með það í huga hvaða hópur karla virðist einkum heillast af þessari keppni tel ég þó ekki fráleitt að prófa að veðja á þetta svona einu sinni og sjá hvað gerist. Við höfum engu að tapa.
Eiríkur Hauksson er nefnilega að mínu mati mesti núlifandi töffari þjóðarinnar. Hann er svo töff að hann getur talað norsku án þess að missa kúlið. Hann er eini maðurinn sem ég veit til þess að geti það. Alla vega hefur engum Norðmanni tekist þetta ennþá, að því er ég best veit. Hvers vegna haldið þið að Morten Harket, söngvari A-ha, hafi talað ensku þegar hann kom hingað? Af því að norska er svo töff tungumál?
Eiríkur Hauksson getur sungið jólalög og verið töff. Það leikur enginn eftir. Ég er jafnvel ekki frá því að hann gæti sungið jólaög á norsku og samt verið töff, en reyndar gæti mér skjátlast hvað það varðar. En nú hefur hann semsagt sýnt að hann getur tekið þátt í forkeppni Eurovision og samt verið töff. Þetta hefur öðrum mistekist til þessa.
Ég efast því ekki um að Eiríkur héldi kúlinu á sviðinu í Helsinki. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að hann dúkki upp með svuntu eða í allt of stórum fermingarfötum sem búið er að rífa ermarnar af. Um sigurlíkur þarf hvort sem er ekki að fjölyrða, þær eru auðvitað engar. Dæmin sanna að það besta sem við getum vonast eftir er að komast þokkalega klakklaust frá þessu.
Við erum örugg með Eirík!

Bakþankar í Fréttablaðinu 4. febrúar 2007

Íslensku tónlistarverðlaunin

Ég ætlaði að horfa á Íslensku tónlistarverðlaunin. Mig langaði að sjá hver yrði valinn textahöfundur ársins. Ég hef nefnilega alveg afskaplega gaman af vel ortum textum. Sú tónlist sem ég alla jafna ber mig eftir á það yfirleitt sameiginlegt að það eru textarnir sem lyfta henni í hæðir. Ég hlusta oftast ekki síður á textana en tónlistina.
Ýmsir góðir textahöfundar hafa fengið þessi verðlaun í gegn um tíðina. Ég hef sjálfur einu sinni verið tilnefndur til þeirra, fyrir þýðingu mína á Hárinu, en það ár vann Andrea Gylfadóttir verðskuldað. Mig minnir að þetta hafi verið árið sem hennar frábæri texti Gott mál sló í gegn.
Hins vegar er ENGINN tilnefndur sem textahöfundur í ár né undanfarin ár. Svo virðist sem þegar þessi hátíð var „öppgreiduð“ og töffuð til á sínum tíma hafi þessi verðlaun verið látin fjúka. Einhvern tímann heyrði ég að það væri af því að þetta væri orðinn slíkur aragrúi af verðlaunum að einhverju hefði þurft að fórna. Og þetta varð úr.
Það skiptir semsagt of miklu máli að verðlauna poppplötu ársins, rokkplötu ársins, dægurplötu ársins, ýmsa-plötu ársins, sígilda plötu ársins, djassplötu ársins, myndband ársins, útrás Reykjavíkurloftbrúar, Hannes Smárason og jafnvel plötuumslag ársins til að hægt sé að hugsa út í það í hálfa mínútu að hið sungna orð yrkir sig ekki sjálft.
Þetta sýnir nákvæmlega þá virðingu sem íslenskir tónlistarmenn bera fyrir söngtextum. Annað sem sýnir hana vel er reyndar líka textarnir sem þeir syngja og yrkja sjálfir. Sennilega er þetta gert til að letja fólk til að yrkja texta, enda myndi tónlist langflestra íslenskra tónlistarmanna skána mikið við að þeir hættu því og syngju í staðinn bara „trallala“. Flatneskjan myndi stinga minna í eyrun og ambögurnar hyrfu.
Langflestra, segi ég. Ekki allra. Það komu nefnilega út plötur í fyrra (sem ég sjálfur kom ekki nálægt), sem fyllilega hefðu verðskuldað að minnst hefði verið á það – svona á uppskeruhátíð íslenskrar tónlistar – að textarnir á þeim væru þokkalega vel ortir.
Þeim sem standa að þessari hátíð er hins vegar greinilega alveg skítsama um það.

Prédikun

Fyrir rúmum mánuði kom sóknarpresturinn minn, Sigurður Árni Þórðarson, að máli við mig og spurði mig hvort ekki mætti bjóða mér að prédika við guðsþjónustu í Neskirkju. Það hefur færst í vöxt að undanförnu að leikmönnum sé boðið að prédika við messur í Þjóðkirkjunni. Mér fannst mér sýndur heiður og traust með þessari málaleitan og ákvað að skorast ekki undan. Úr varð að við messu í gær sté ég í púltið og prédikaði yfir kirkjugestum. Prédikunin er nú komin á vefinn og er hérna.

Vinstrigræðgi valdagrænna

Því miður virðast mér nýleg orð formanns Samfylkingarinnar um að flokkurinn beri sjálfur ábyrgð á því hvernig fyrir honum er komið vera gleymd og grafin. Undanfarið hefur forysta flokksins nefnilega verið órög við að slá annan tón í opinberri umræðu: Þetta er valdagræðginni í Steingrími að kenna.
Þegar Steingrímur J. Sigfússon stakk upp á því í haust að stjórnarandstaðan stillti saman strengi sína til að bjóða öflugan valkost við núverandi ríkisstjórn gat formaður Samfylkingarinnar ekki stillt sig um að rifja upp þá tíma þegar gamli fjórflokkurinn ummyndaðist í þann nýja og ýjaði að því að um „sinnaskipti“ væri að ræða hjá Steingrími, því hann vildi ekki taka þátt í meintu kosningabandalagi vinstrimanna fyrir átta árum. Margrét Frímannsdóttir segir í völdum æviminningum sínum að það hafi verið af því að hann fékk ekki nóg völd þar.
Auðvitað hentar það Samfylkingunni mun betur að stilla Vinstrigrænum upp sem sundrungarafli á vinstri vængnum en að horfast í augu við þá staðreynd að sjálf yfirgaf Samfylkingin vinstri vænginn með manni og mús strax árið 1999. Eða var það kannski vinstristefnan sem á sínum tíma rak þáverandi formann flokksins á fund verndarans í vestri, gestgjafans í Guantanamo, til að grátbiðja hann að fara nú ekki með morðtólin sín af landinu? Voru þau skilaboð frá íslenskum vinstrimönnum?
Sömuleiðis hentar flokknum illa að rifja upp afstöðu sína til Kárahnjúkavirkjunar, nú á dögum almennrar umhverfisvitundar. Enda hefur hann komið sér upp glænýrri umhverfisstefnu, í beinni andstöðu við þá gömlu, fyrst skoðanakannanir benda til þess að slíkt sé líklegt til vinsælda. Um leið er umhverfisstefna Vinstrigrænna, sem hefur verið óbreytt frá 1999, úthrópuð sem lýðskrum.
En þetta með valdagræðgina veldur mér heilabrotum. Mig minnir nefnilega að fyrir átta árum hafi byrinn ekki beint verið með Steingrími í brölti sínu. Ef mig misminnir ekki var hann allur í segl Samfylkingarinnar. Hafi Steingrímur séð það fyrir þá að eftir aðeins átta ár yrði líklegra að þjóðin treysti honum en Samfylkingunni og hann því stofnað Vinstrigræna af einskærri valdagræðgi árið 1999 – verður að hrósa honum fyrir framsýnina. Slíkum manni er greinilega treystandi fyrir völdum!

Bakþankar í Fréttablaðinu 21. janúar 2007

Völvuspá Davíðs Þórs

Þar sem ég veit að lesendur þyrstir í að ég deili með þeim þekkingu minni og skilningi á öllum sviðum tilverunnar ákvað ég að gera þeim þann greiða að setjast niður og glápa í kúlur, rýna í flug fugla, svif lóar, atferli Kisu og sjá þannig fyrir helstu atburði ársins 2007.
Hér er niðurstaðan:

Kosningaþátttaka verður ekki sú besta í sögu þjóðarinnar.
Pólitískt vandræðamál á eftir að koma upp fyrir kosningar, brigður verða bornar á heilindi einhvers frambjóðanda.
Samt verður kosið og sumir frambjóðendur munu að sönnu fagna sigri, öðrum mun finnast sem sanngjarnara hefði verið að vegur þeirra hefði verið meiri.
Ný ríkisstjórn verður mynduð, en það mun ekki gerast átakalaust.
Fíkniefnavandinn verður áfram í sviðsljósinu og niðurlögum hans verður ekki ráðið á nýju ári.
Háskólinn verður enn fjársveltur og umræðan um skólagjöld á eftir að skjóta upp kollinum.
Þjóðkirkjan mun sæta gagnrýni fyrir að meina samkynhneigðum hjónavígslu.
Glæpamál munu koma upp, þeim verður slegið upp á forsíður blaða og þjóðin mun súpa hveljur í kortér.
Því miður munu verða nokkur alvarleg slys.
Íslenskir kaupsýslumenn eiga eftir að braska mikið og fjárfesta í útlöndum. Það á eftir að vekja athygli.
Misskipting auðs og lífsgæða á eftir að aukast.
Við munum áfram fá fréttir af því að íslenskir listamenn veki athygli langt út fyrir landsteinana, jafnvel þótt það fréttist hvergi annars staðar í heiminum.

Vona ég að þetta nægi til þess að þið getið róleg tekið á móti þessu ári og ekkert þurfi að koma ykkur á óvart.

Um áttundu víxlspurningu tíundu viðureignar fyrstu umferðar

Varðandi 8. víxlspurningu tíundu viðureignar fyrstu umferðar, fyrstu viðureignarinnar í gær, sem var svona: "Eftir hverjum eru þessi orð höfð: "Ber er hver á bakinu nema sér bróður eigi"?" er kannski rétt að þetta komi fram:
Margir hafa viljað meina, og komið að orði við mig um það, að orðin séu höfð eftir Kára Sölmundarsyni og séu úr Njálu. Rétt er það að í Njálu segir:
"Húsfreyja spurði þá tíðinda og fagnaði þeim vel. Björn svaraði: "Aukist hafa heldur vandræðin kerling." Hún svarar fá og brosti að. Húsfreyja mælti þá: "Hversu gafst Björn þér Kári?" Hann svarar: "Ber er hver að baki nema sér bróður eigi og gafst Björn mér vel."
Í ljósi þessa hefði vissulega verið erfitt að gefa rangt fyrir fyrir Kára Sölmundarson, svar sem ekki kom. En ef litið er í Grettis sögu þá segir þar:
"Grettir hjó með saxinu til Víkars fylgdarmanns Hjalta Þórðarsonar og kom á öxlina vinstri í því er hann hljóp í tóftina og sneið um þverar herðarnar og niður hina hægri síðuna og tók þar sundur þvert manninn og steyptist búkurinn ofan á Gretti í tvo hluti. Gat hann þá ei upp rétt saxið svo skjótt sem hann vildi. Og í því lagði Þorbjörn öngull í milli herða Gretti og var það mikið sár. Þá mælti Grettir: "Ber er hver á bakinu nema sér bróður eigi." Illugi kastaði skildi þá yfir hann og varði hann svo Gretti rösklega að allir menn ágættu vörn hans."
Séu þessar tvær tilvitnanir bornar saman er ljóst að spurt er um þá síðari, þar sem segir "á bakinu" en ekki þá fyrri þar sem segir "að baki". Spurningin fær því staðist, hún er rétt.
Hitt er annað mál að færa má fyrir því rök að vafasamt hafi verið að spyrja um tilvitnun sem er svona líka annari og skal ég ekki þræta fyrir að svo geti verið, og get aðeins borið við fákunnáttu minni um Njálu. Tilvitnunina þekkti ég sjálfur aðeins úr Grettlu og sótti hana þangað. Ég bið afsökunar á því, finnist einhver ég hafa gert einhverjum rangt til með þessu.
Þorvaldur segir Kára eldri en Gretti og því sé rétt að gefa honum höfundarréttinn. En skyldi Grettir þá hafa verið hér að vitna í Kára (sem mér finnst skrýtið í ljósi þess að Illugi var vissulega bróðir Grettis en Björn ekki Kára), eða var þetta ef til vill orðið að orðtaki fyrir ritunartíma þessara sagna?

Litur jólanna

Í jólamánuðinum las ég einhvers staðar að litur jólanna í ár væri svartur. Ég man að ég brosti með sjálfum mér og hugsaði eitthvað á þá leið að enginn væri nú svo leiðitamur leiksoppur hippsins og kúlsins að hann léti telja sér trú um svoleiðis fásinnu. En svo fór ég í bankann.
Þar vakti það athygli mína að neðan úr loftinu hjá gjaldkeranum hékk eitthvað kolsvart, oddhvasst og andstyggilegt flykki. Ég þurfti að virða það fyrir mér alllengi áður en mér varð ljóst að þetta átti að vera stjarna. Hún líktist nefnilega engri stjörnu, heldur mun frekar pyntingatóli úr einhvers konar sadómasókískri kynlífsdýflissu. Þegar ég litaðist betur um í bankanum sá ég líka á miðju gólfi grenitré sem engu var líkara en kviknað hefði í. Það var biksvart.
Nú hef ég svosem enga sérstaka skoðun á því hver litur jólanna á að vera, þeir koma flestir til greina. Kertin standa á grænum greinum, gul og rauð og blá – þegar fellur hvít logndrífa á grund. Eini liturinn sem að mínu mati kemur alls ekki til greina er svartur, teljist hann yfirhöfuð til lita.
Jólin eru hátíð ljóss og friðar. Á jólunum er því fagnað að daginn tekur að lengja, að myrkrið tekur að víkja fyrir birtu. Margir, sem aðhyllast dýpri og andlegri sannleik í lífi sínu en þann einan sem varðar möndulhalla og snúning jarðar, tengja þessi tímamót ennfremur trú sinni á sigur lífsins á dauðanum, kærleikans á hatrinu og almennt alls þess sem ljós getur verið tákn fyrir á öllu því sem myrkur getur verið tákn fyrir. Jólastjarnan skín, hún rýfur myrkrið. Þess vegna er ekki bara táknfræðilega heldur beinlínis eðlisfræðilega rangt að hún geti verið svört. Myrkrið er svart. Það lýsir því einstaklega yfirgripsmikilli vanþekkingu á eðli jólanna, jafnt sem ljósa- og sólstöðuhátíðar og sem fæðingarhátíðar Krists, að láta sér detta í hug að litur þeirra geti verið svartur.
Því virðast afar lítil takmörk sett hve fólk getur verið reiðubúið til að varpa fyrir róða öllu sem telja mætti til sjálfstæðrar hugsunar til að elta tískustrauma af fullkominni hlýðni. Ég vil því beina þeim tilmælum til tískulögga þjóðarinnar að þær láti jólin í friði. Hina 352 daga ársins mega þær mín vegna leika lausum hala. Er það ekki nóg?

Bakþankar í Fréttablaðinu 7. janúar 2007

Muna: Ekki horfa á fréttaannálana!

Ég óska ykkur öllum gleðilegs nýs árs af öllu hjarta.
Ég má varla vera að því að hugsa þessa dagana. Það er svo þrotlaus vinna að berja saman handritin fyrir Gettu betur. Hins vegar rifjaðist dálítið upp fyrir mér í gær sem ég ætla að setja hér á netið svo ég gleymi því aldrei:
EKKI HORFA Á FRÉTTAANNÁLA ÁRSINS!
Ég er allt of hrifnæmur til að ráða við það. Ég fer í hnút af gremju út í þessa asna sem stjórna landinu og asnakjálkana sem kjósa þá yfir sig aftur og aftur og aftur. Og ég á ekki einu sinni orð yfir brjálæðingana úti í heimi. Maður rétt meikar þennan guðsvolaða táradal einn dag í einu, en eitt ár á klukkutíma ... Það er of mikið fyrir mína veigalitlu mótstöðu gegn illsku og hálfvitagangi heimsins.
Einkum er leiðinlegt hvað maður lendir í mikilli innbyrðis mótsögn. Maður bölvar og ragnar þessu kóngapakki og hneykslast á þjóðunum sem kjósa að hafa þessar afætur á fóðrunum, lið sem aldrei þarf að dýfa hendinni í kalt vatn og þykir hafa unnið einhver afrek um hver áramót með því einu að hafa ekki hrokkið upp af síðan síðast. Frakkar og Rússar eru fundu endanlega lausn á þessari plágu, þeir klipptu einfaldlega hausinn af öllu liðinu!

(Rússar gerðu reyndar þau reginmistök að láta Anastasíu sleppa. Fyrir vikið kom upp goðsögn. Sú stríðalda dekurrófa varð að einhverri álagaprinsessu í ímynd næstu kynslóða en ekki forréttindatuðran sem hún var í raun og það fréttnæma verður þá ekki grimmdarlegir glæpir föður hennar gagnvart sveltandi alþýðu Rússlands, heldur meint villimennska bolsévikkanna sem sáu til þess að hann fengi makleg málagjöld.)

Að þessu loknu horfir maður svo upp á Saddam Hussein hengdan og nær ekki upp í nefið á sér yfir viðbjóðnum. Að mannkynið skuli ekki vera vaxið upp úr svona ógeði! Og bingó ... það stendur ekki steinn yfir steini í því sem maður þykist standa fyrir.

Millilendingin er sú að Kínverjarnir hafi farið rétt að þessu. Keisarinn gat auðvitað ekkert að því gert að hann væri keisari, hann var á ákveðinn hátt fórnarlamb líka. Hann gat orðið gegn þjóðfélagsþegn í garðyrkjunni. Kínverjar tóku reyndar séns, rétthafi krúnunnar var hafður á lífi. (Hvað ef Rússar hefðu tekið þennan séns? Væru Anastasía og Elísabet II núna sötrandi te saman, akandi í ráðherrabílum og spiki, elskaðar og dáðar af Englendingum og Rússum fyrir það eitt að vera ekki dauðar? – Muna: "ef" og "hefði" eru orðin sem andskotinn notar til að stjórna heiminum.)
Í kvöld sá ég hins vegar fyrrihlutann á mynd um Reyni Traustason og áhuga hans á einhverjum orðljótum furðufugli og manngæsku hans í garð furðufuglsins, sem áreiðanlega hefur verið áhugaverð fyrir þá sem hafa áhuga á honum, þ. e. Reyni.
Að lokum áttum við reyndar skemmtilegar samræður um heimildagildi fornsagna og nútímasagna og út frá því sannleikshugtakið og eðli þess. Ég náði að setja fram vísi minn að kenningu um stuld sagnfræðinnar á sannleikshugtakinu án þess að vera kveðinn í kútinn, aldrei þessu vant, en sú kenning er enn í smíðum og efni í annað blogg.
Bið að heilsa!

Gleðilegt nýtt ár!

Takk fyrir þau gömlu!

Gleðileg jól

Höfum eitt á hreinu. Jól eru ekki kristin hátíð. Orðið „jól“ hefur verið í málinu mun lengur en kristnin í þjóðinni, það er svo fornt að uppruni þess er í raun hulin ráðgáta. Heiðnir menn héldu hátíð í tilefni af vetrarsólstöðum og kölluðu hana „jól“.
Höfum annað á hreinu. Við vitum ekki hvenær ársins Jesús fæddist. Líkurnar á að það hafi verið 24. desember eru einn á móti 365. Hafi hann fæðst þennan dag er það hrein tilviljun. Auk þess fæddist Jesús löngu áður en tímatal okkar var búið til og afar óvísindalegt er að ætla að reikna einstakar dagsetningar aftur í tímann langt aftur fyrir upphaf þess.
Höfum loks á hreinu að Jesús, sá er fæddur var af Maríu þeirri sem kölluð er „Mey“ og píndur á dögum Pontíusar Pílatusar, var til. Til að trúa því að persónan Jesús Maríuson sé uppspuni frá rótum þarf mun meiri trúgirni en til þess að viðurkenna að hann hafi verið til, heimildirnar eru bara of sannfærandi. Hvað einstök æviatriði hans, ætterni í karllegg og sagnfræðilegan áreiðanleika hinna ýmsu frásagna Nýja testamentisins varðar, þá verða menn hins vegar að ákveða hver fyrir sig að trúa postullegu trúarjátningunni eða ekki – hún verður hvorki sönnuð né afsönnuð með þeim aðferðum sem við beitum hinn mælanlega raunveruleika. Í trúarsannfæringu felst nefnilega meðal annars fullvissa um að til sé sannleikur sem er dýpri og æðra eðlis en sannleikshugtak efnisheimsins. Þannig getur fjöldi manns til dæmis vitnað um áhrif bænarinnar á líf sitt þótt þau séu auðvitað ekki mælanleg með neinum þekktum aðferðum.
En þegar upp er staðið þá er ekkert skrýtið að kristið fólk skuli velja jólin til að fagna fæðingu frelsarans. Það er einfaldlega allt of gráupplagt, öll táknfræðin æpir beinlínis á það. Myrkur (fáfræðinnar, dauðans, mannvonskunnar, óttans og alls sem myrkrið getur táknað) tekur að hopa fyrir birtu (sannleikans, lífsins, kærleikans, friðarins og alls þess sem Jesús stendur fyrir).
Að þessu sögðu vil ég óska landsmönnum öllum árs, friðar og gleðilegra jóla. Ennfremur óska ég ykkur öllum til hamingju með birtuna í lífi ykkar, hvaðan sem hún er runnin.

(Bakþankar í Fréttablaðinu 24. 12. 2006)

Swiss Miss ...

... er ekki svissneskt kakó heldur amerískt. Mér finnst það eiginlega hálfgert svindl. Það eyðileggur alveg fyrir mér fjallakofatengdan ævintýraljómann af því að neyta þess. En það hlaut eiginlega að vera. Ef það væri svissneskt héti það ekki Swiss Miss heldur líklega Schweizerisches Fräulein, sem hljómar auðvitað ekki næstum því eins girnilega.

Jól á Héraði - dagur 1:

... og villimennskan er rétt að byrja!

Enn af stóriðju ...

Álverið í Straumsvík hyggst stækka verksmiðjuna úr 180.000 tonnum í 460.000 tonn. Losun á SO2, flúor og gróðurhúsalofttegundum mun aukast verulega. Orkuþörfin verður eins og þreföld raforkuþörf Reykjavíkur. Þynningarsvæði mengunarefna verður stærra en íbúðarbyggðin í Hafnarfirði.

(Smellið á myndina til að sjá hana stærri.)

Ef stóriðja þyrfti að lúta sömu reglum og tóbaksframleiðendur

Smellið á myndina til að sjá hana stærri .

Ef málefnið vekur áhuga ykkar kynnuð þið að eiga heima hér.

Jólatrésala, jólatréssala eða jólatrjáasala?

Mér hafa borist fyrirspurnir um hvað sé rétt heiti á þeirri þjónustu að selja fólki jólatré. Elías spyr hvort það eigi að vera eitt eða tvö S í „jólatrés(s)sala“ og Bára bætir um betur og segist hafa haldið að „jólatrjáasala“ væri hið eina rétta heiti á fyrirbærinu.
Segja má að það komi vel á vondan að ég skuli vera spurður um þetta atriði, því ekki er langt síðan það var mér einmitt sérstakt kappsmál að orðinu „jólatrés(s)sala“ væri útrýmt úr íslensku og í staðinn væri talað um „jólatrjáasölu“. Gekk þetta svo langt að árum saman beindi ég öllum mínum jólatrjáaviðskiptum að flugbjörgunarsveitinni – á málræktarlegum forsendum. Hún var eini söluaðili jólatrjáa sem auglýsti þessa fjáröflun sína sem „jólatrjáasölu“. Þess ber að geta að á þessum árum var ég eindregið fylgjandi svokallaðri „preskriftífri“ málfræði.
Síðan þá hef ég mildast talsvert í afstöðu minni og finnst núorðið frekar við hæfi að tala um „viðeigandi“ og „óviðeigandi“, „eðlilega“ og „óeðlilega“ eða jafnvel „viðurkennda“ málnotkun frekar en að setja sig í það dómarasæti að kalla meðferð annarra á móðurmáli sínu „rétta“ eða „ranga“, nema maður geti fært alveg sérstaklega góð rök fyrir því. Strangt til tekið talar maður aðeins „rangt“ mál þegar maður talar þannig að maður er annað hvort misskilinn eða ekki skilinn. Því setningar og orð hafa í sjálfu sér enga aðra merkingu en þá sem samkomulag ríkir um að þau hafi.
Auðvitað segir það sig sjálft að sá sem selur jólatré selur fleiri jólatré en eitt og því er eðlilegt að rætt sé um jólatrjáasölu. Að það geri orðið „jólatrés(s)sala“ rangt er hins vegar fráleitt. Fjölmörg dæmi eru í íslensku um samsett orð þar sem fyrri hlutinn er hafður í eintölu þótt merkingarlega sé augljóst að „réttara“ væri að hafa hann í fleirtölu. Dæmi um það gæti verið orðið „rækjusalat“. Auðvitað er ekki bara ein rækja í rækjusalati, en samt kannast ég hvorki við orðin „rækjasalat“ né „ræknasalat“. Það veldur einfaldlega engum misskilingi þótt fyrri hlutinn sé hafður í eintölu. Fyrir því eru eflaust fagurfræðilegar ástæður, ætli „rækjusalat“ þyki ekki fara betur í munni en „ræknasalat“.
En vilji maður tala um „jólatré(s)sölu“, hvort á maður þá að hafa hana með einu S-i eða tveim? Að mínu mati er hér einungis um smekksatriði að ræða. Færa má rök fyrir því að eðlilegra sé að hafa tvö S, að fyrri hlutinn sé orðið „jólatré“ í eignarfalli, þ. e. „jólatrés“ enda hér um „sölu jólatrés“ að ræða. Hins vegar er eingarfallssamsetning ekki algild regla í tungumálinu og fjölmörg dæmi til um stofnsamsetningar. Þá er fyrri hluti samsetts orð ekki eignarfallsmynd heldur stofn orðsins. Sem dæmi má nefna orðin „hestbak“ (en ekki „hestsbak“) og „húsþak“ (en ekki „hússþak“). Þar sem hér er um að ræða sölu á allmörgum jólatrjám en ekki einu jólatré má jafnvel færa gild rök fyrir því að hér sé stofnsamsetning betur við hæfi en eignarfalls, að „jólatré“ sé þá eins konar magnorð, líkt og þegar talað er um „fiskbúð“ (en hvorki „fisksbúð“, „fiskjarbúð“ né „fiskabúð“).
Það hvort fólk talar um jólatrjáasölu, jólatréssölu eða jólatrésölu lýsir því að mínu mati einungis íslenskusmekk þess – ekki íslenskukunnáttu. Sjálfur tel ég ennfremur aðrar og hættulegri ógnir steðja að móðurmálinu en þá hvert þessara þriggja orða fólk notar um þá göfugu iðju að selja fólki jólatré og að við, verndarar tungunnar, ættum frekar að beina sjónum okkar að þeim.

Aukasetningar ...

... geta verið vandmeðfarnar í íslensku. Þannig fékk ég þessa tilkynningu netleiðis í dag: „Það má segja að engin vandamál hafi komið upp, sem við erum þakklát fyrir."

Hvað með vandamál sem þið eruð ekki þakklát fyrir?

Gagnrýnin sjálfsskoðun

Það er hollt og gott að stunda gagnrýna sjálfsskoðun. Sumir líta að vísu á hana sem veikleikamerki af því maður beinir einmitt sjónum sínum að veikleikum sínum. En í raun ber það vott um áræði og kjark að þora að finna sök hjá sjálfum sér og reyna að skilja hverju maður þarf að breyta til að vegna betur. Gagnrýnin sjálfsskoðun er í raun alger forsenda framfara.
Hins vegar er ekkert skrýtið að sumum standi stuggur af gagnrýninni sjálfsskoðun. Við hana kemur nefnilega eitt og annað í ljós sem miklu þægilegra er að vita ekki af. Það er mjög sársaukafullt að vera sviptur hinni ljúfu lífslygi. Það er til dæmis ekki næstum því jafnmikið vesen að lifa í þeirri trú að vinurinn sem fór í meðferð hafi verið miklu verr á vegi staddur en maður sjálfur, eins og að viðurkenna að maður hafi enga stjórn á lífi sínu. Auðvitað er miklu þægilegra að trúa því að maður sé rúinn trausti út af slúðri, baktali og kjaftagangi í skinhelgu pakki sem upphefur sjálft sig á manns kostnað, heldur en að horfast í augu við að manni sé einfaldlega ekki treystandi og að „skinhelga pakkið“ sé bara að ræða sín á milli um það sem öllum má vera ljóst. Það er miklu auðveldara að kenna öðrum um allt sem miður fer en að gangast við sjálfum sér.
Því er ég nú að velta þessu fyrir mér að nýlega flutti formaður Samfylkingarinnar flokksmönnum sínum ávarp sem töluvert áræði þurfti til að flytja, ávarp sem að nokkru leyti einkenndist af gagnrýninni sjálfsskoðun. Þar gerðust þau undur og stórmerki að íslenskur stjórnmálaflokkur reyndi að gangast við vandamálum sínum í stað þess að kenna ímynduðu „einelti“ um þau, eins og aðrir stjórnmálaflokkar gera um þessar mundir.
Það kom mér hins vegar ekki á óvart að heyra Sjálfstæðismenn hæða þennan kjark, enda myndu þeir lenda í miklum vandræðum ef sjálfsgagnrýni yrði lenska í hérlendri pólitík og þeir þyrftu að leika þetta eftir. Nýleg yfirlýsing formanns Sjálfstæðisflokksins um að „heppilegra“ hefði verið að míga ekki á stjórnarskrá lýðveldisins þegar innrásin í Írak var studd á forsendum sem ekki dugðu ríkisstjórn neins siðaðs ríkis í heiminum til að vera sama sinnis, er nefnilega það sem kemst næst því að flokkast undir einhvers konar sjálfsgagnrýni þar á bæ.

(Bakþankar í Fréttablaðinu 10. desember 2006)

Staurfætur

Ég er alinn upp við þá orðanotkun að þegar einhver er sagður vera með staurfætur þýði það að hann sé stirður á velli. Fyrir mér er staurfótur ekki tréfótur eða frumstætt stoðtæki heldur einfaldlega fótur sem ekki beygist um hnéð, er stífur sem staur, þótt ekki þurfi að taka því bókstaflega. Sá sem er mjög stirðbusalegur, til dæmis í fótbolta eða danslist, gæti þannig verið „óttalegur staurfótur“.
Ég fletti orðinu upp í Orðabók Marðar og þar segir einmitt að staurfótur sé „liðstirður fótur sem ekki er t. d. hægt að beygja um hnéð“. Þar er að vísu einnig gefin upp merkingin „tréfótur“.
Því er ég að velta þessu fyrir mér að ég hef undanfarið séð teikningar af jólasveini sem er með tvo tréfætur og fengið staðfest að þetta eigi að vera Stekkjarstaur. Um Stekkjarstaur segir nefnilega í jólasveinavísum Jóhannesar úr Kötlum að „greyið hafði staurfætur“. Teiknarinn hefur greinilega hent það á lofti að hann hafi misst báða fætur og væri því með tréfót á báðum. Þetta þykir mér hvimleitt, því ég hafði alltaf skilið vísuna þannig að hann ætti erfitt með að beygja á sér hnén og það væri ástæða þess að erfitt væri fyrir hann að sjúga ærnar.
Einkum þykir mér þetta hvimleitt vegna þess hvernig þetta stuðlar að útvötnun tungunnar. Ef staurfótur er tréfótur, hvað á þá að kalla staurfót? Þessi skemmtilega lýsing á stirðbusa er orðin lýsing á úreltu hjálpartæki fólks sem misst hefur fót/fætur. Leiðinlegast er að þetta skuli gerast á vegum fyrirtækis sem annars gefur sig út fyrir að slá skjaldborg um tunguna.
Eða sáuð þið kannski Stekkjarstaur fyrir ykkur með tréfætur?

P. S. Heitir hann ekki ábyggilega Stekkjarstaur? Á jolamjolk.is er hann kallaður Stekkjastaur (án errs).

Fullorðnir karlmenn eru ekki með tásur

Fullorðnir karlmenn eru ekki með tásur. Aðeins konur og börn eru með tásur, hin krúttlegustu þeirra jafnvel með táslur. Fullorðnir karlmenn eru með tær og aðeins tær. Meira að segja karlmenn sem þykja sætir, jafnvel krúttlegir, eru með tær – ekki tásur, hvað þá táslur.
Eða hvernig líst ykkur á þetta:

Konungur mælti: „Heldur vil eg því að fulltingja að eigi muni fást jafnljótur fótur og svo þótt eg skyldi veðja um.“

Þá mælti Þórarinn: „Búinn em eg að veðja um það við yður að eg mun finna í kaupstaðinum ljótara fót.“

Konungur segir: „Þá skal sá okkar kjósa bæn af öðrum er sannara hefir.“

„Svo skal vera,“ segir Þórarinn.

Hann brá þá undan klæðunum öðrum fætinum og var sá engum mun fegri og þar var af hin mesta tásan.

Þá mælti Þórarinn: „Sjá hér nú konungur annan fót og er sjá því ljótari að hér er af ein tásan og á eg veðféið.“

Konungur segir: „Er hinn fóturinn því ófegri að þar eru fimm táslur ferlegar á þeim en hér eru fjórar og á eg að kjósa bæn að þér.“
(Úr Heimskringlu (með smábreytingum))

Það sjá allir að þetta gengur ekki.

Litla, gula hænan: In memoriam

Ég fékk ökuréttindi snemma í janúar 1982 þannig að bráðum hef ég verið akandi í aldarfjórðung. Þegar þessi tímamót urðu í lífi mínu átti móðir mín forláta bifreið af tegundinni Autobianchi. Hún var ljósgul og af undirtegundinni Elegant. Á hlið bílsins var lítið málmskilti sem orðið „Elegant“ var letrað á og þóttu það hálfgerð öfugmæli, ef ekki beinlínis blatant lygi, eftir að bíllinn hafði verið í minni umsjá um hríð. Eftir að ég hafði haft bílpróf í einhvern tíma varð það nefnilega úr að ég fékk Autobianchi þennan til umráða.
Í minni fjölskyldu (og víðar þykist ég vita) er það til siðs að gefa bílum nafn. Þannig var fyrsti bíll fjölskyldunnar Trabant sem hét Gagarín og var skreyttur fjólubláum blómum. Mér skilst að Inda frænka hafi gefið þeim bíl nafn eftir að hann hafði drýgt einhverja hetjudáð þegar hetja augnabliksins var einmitt hinn geðþekki, sovéski geimfari. (Þó sennilega nokkrum árum síðar, þótt vissulega sýni þetta hvað ég er orðinn hundgamall.)
Autobianchi þessi fékk fljótlega nafnið Litla, gula hænan í vinahópnum – af því að hann var lítill og gulur. Í fyrstu þótti mér það ekki nógu virðulegt nafn, en smám saman varð ég að samsinna því að auðvitað var Litla, gula hænan hetja á sinni hátt. Alltjent var meira í hana spunnið en hún bar með sér þótt auðvitað sé siðgæði hennar óþrjótandi uppspretta pólitískra þræta. Og svo sannarlega var líka meira í bílinn spunnið en útlitið gaf til kynna.
Hann komst allt. Hann var svo léttur að þegar stærri og kraftmeiri bílar sukku á kaf flaut hann eins og snjóþota yfir hindranirnar. Og þá sjaldan að hann festi sig þurfti engan her heljarmenna til að losa hann. Og svo spratt hann af stað eins og gormur þegar maður gaf inn. Ég þori ekki að hengja mig upp á það, en ég held að þessi bíll hafi verið byggður á sömu grind og smæsti Fíatinn, sem ég held að heiti því frumlega nafni 126, en verið umtalsvert léttari og snarpari sem því nemur. Hægt var að taka 180 gráðu beygju á punktinum (í minningunni). Þessum bíl var svo auðvitað hægt að leggja hvar sem var, þótt á þeim árum hafi bílastæðavandamál ekki verið komin til sögunnar, enda ekki pólitískt markmið stjórnvalda á þeim tíma að hafa hvert mannsbarn á landinu yfir 17 ára aldri skuldsett áraraðir fram í tímann við að borga af sínum splunkunýja prívat bíl.
Þjarkur var þessi bíll líka. Við fórum fimm saman á honum í útilegu í Húsafell með farangur, nesti og allt tilbehör. Að vísu er mamma enn þeirrar skoðunar að hann hafi ekki borið sitt barr eftir það. Kannski má tengja það því að ég ók honum út í skurð í bakaleiðinni. Ég hafði ekið fullgreitt af því að bensínið fór að leka niður úr honum og við vorum að flýta okkur á bensínstöð áður en það yrði búið. Vegfarendur drógu okkur aftur upp á veg og á bensínstöðina komumst við heilu og höldnu. Þar náðum við Einar að gera við lekann með gúmmíhosu og tveim hosuklemmum. Það var varanleg viðgerð sem entist allan líftíma bifreiðarinnar og ekki sást að henni hefði orðið meint af volkinu.
Reyndar tók Litla, gula hænan að drabbast niður smátt og smátt eftir að ég tók við henni. Einu sinni tókst mér til dæmis að aka í veg fyrir jeppa með kerru. Jeppinn sveigði hjá, en kerran reif frambrettið farþegamegin af bílnum í heilu lagi. Ekki sást neitt á kerrunni. Steinn Ármann sat í farþegasætinu og ég held að hann hafi aldrei á ævinni orðið eins hræddur og þegar hann sá jeppatröllið koma æðandi að okkur sitjandi þarna í boxinu.
Síðar fór rafkerfið að bila og ég man að flautan var hætt að virka þegar eitthvað í bílstjórahurðinni klikkaði með þeim afleiðingum að hún lokaðist ekki og binda varð hana aftur með bandi. Einhvern tímann stöðvaði lögreglan okkur við rútínuathugun og fann ekkert athugavert sem betur fer, því ef hún hefði beðið mig um að stíga út úr bílnum hefði ég annað hvort þurft að príla yfir Stein og fara út farþegamegin eða skríða út um gluggann. Þegar við þetta bættist að fljótlega fór að vera erfitt að koma bílnum í gír var auðvitað ekki von á góðu.
Einhvern tímann vorum við að skutla einhverjum í Sparisjóðinn uppi í Norðurbæ og sátum úti í bíl og biðum eftir að hann kæmi til baka. Ég hafði staðnæmst fyrir aftan jeppa sem var þar í stæði. Þá gerðist það að bílstjóri jeppans þurfti að bakka út úr stæðinu. Jeppinn var jafnbreiður og Litla, gula hænan var löng og á háum dekkjum þannig að ekki sá hann mig út um baksýnisspegilinn. Flautan virkaði ekki, svo ekki gat ég varað hann við, og svo notaði bíllinn auðvitað þetta tækifæri til að komast ekki gír. Við gátum því aðeins setið þarna fullkomlega hjálparvana og beðið þess sem verða vildi. Jeppinn bakkaði á okkur og hélt því áfram án þess að ég fengi rönd við reist, alveg þangað til bílstjóri hans fann að þarna væri nú einhver fyrirstaða og fór að kanna málið.
Á þessum bíl lenti ég líka einu sinni í því að ég hélt að vélin væri komin í mask. Það var á malarvegi, ábyggilega á leiðinni úr Húsafelli eða af Hvítárbökkum, þegar þessir ofboðslegu skruðningar og læti tóku að glyma framan úr bílnum. Ég stöðvaði ökutækið, opnaði vélarhlífina og bjóst við að sjá rústir einar, en þar virtist allt í lagi (upp að því marki sem ég var dómbær á það). Í þessu botnaði ég ekki neitt þangað til ég sá að önnur skrúfan sem hélt uppi bílnúmerinu að framanverðu hafði brotnað með þeim afleiðingum að númerplatan var nú lóðrétt og plægði upp veginn eins og tönn í vélskóflu. Nú var ráfað um í sveitasælunni í smástund til að finna lausn sem birtist okkur í gömlu baggabandi sem fokið hafði og sest á nálæga girðingu. Númerið var bundið upp með baggabandinu og ekið sem leið lá í bæinn án frekari málalenginga. Mig rekur ekki minni til þess að baggabandinu hafi nokkurn tímann verið skipt út fyrir öflugri festingu, þótt líklega hafi það nú verið gert.
Einu sinni um þetta leyti var bíllinn í óvenjugóðu skapi og auðvelt að koma honum í gír. Þegar þetta gerðist var töluvert síðan búið átti að vera að skoða hann og greip ég því tækifærið og fór með hann í skoðun niður á lögreglustöð sem þá var við Suðurgötuna í Hafnarfirði, gegnt Gúttó. Skoðunarmaðurinn kom út, settist upp í bílinn og kom honum ekki í bakkgír. Ég settist upp í bílinn og reyndi það, en án árangurs. Þá prófaði hann aftur og tókst það, en bíllinn tók af stað afturábak – út á Suðurgötuna í veg fyrir umferð - án þess að kúplingin virkaði þegar maðurinn steig á hana svo hann steig á bremsuna og kæfði við það vélina. Ég hef aldrei, hvorki fyrr né síðar, séð skoðunarmann beinlínis reiðan, enda nýsloppinn úr lífsháska. Bíllinn fékk rauðan miða með þjósti: Úr umferð – beina leið á verkstæði. Ég hef ekki heldur séð rauðan skoðunarmiða hvorki fyrr né síðar.
Það sem varð þessum undarbíl fyrir rest að aldurtila var sú frámunalega heimskulega ákvörðun mín að fara með hann í smurningu. Ég hafði heyrt talað um að svoleiðis gerðu menn með reglulegu millibili og þar sem ég átti aldrei þessu vant einhvern pening brá ég mér með hann upp á smurstöð, dældaðan, rispaðan og flekkóttan sem hann var orðinn af öllu slarkinu. Þar keyrði ég yfir gryfjuna og bað manninn að skipta um olíu á bílnum. Hann skreið ofan í gryfjuna og skrúfaði tappann neðan úr vélinni, en í stað þess að þaðan læki óhrein olía kom bara ryk svífandi. Hann skrönglaðist forviða upp úr gryfjunni og æpti á mig sárreiður: „Skipta um olíu? Það er engin olía á vélinni til að skipta um!“ Það vantaði bara að hann hnýtti við: „Það eru menn eins og þú sem gera þetta starf viðbjóðslegt! “
Þarna var ég semsagt, án þess að gera mér grein fyrir því sjálfur, búinn að finna upp eilífðarvélina, bílvélina sem ekki þurfti að smyrja. Því daginn eftir að olía var sett á bílinn brotnaði vélin í honum. Það var í Lönguhlíðinni á móts við Háteigskirkju. Bíllinn var dreginn upp í Gufunes þar sem hann er nú grafinn í jörðu.
Svo yndislegur þótti mér þessi bíll að skömmu síðar, þegar ég keypti mér minn eigin bíl í fyrsta sinn, varð einmitt annar Autobianchi fyrir valinu. Þessi var eilítið nýrri árgerð og hvítur. Hann hlaut sæmdarheitið Svanurinn. Átti nafnið að kinka kolli til forvera hans og vera vísun í annað ævintýri um lítinn fugl, andarunga í þessu tilviki. Svanurinn öðlaðist aldrei sömu sögu og sál og Litla, gula hænan, enda lenti hann aldrei í viðlíka ævintýrum, en þó dugði hann ágætlega. Eftir að hafa átt tvær Autobianchi bifreiðar get ég því ekki annað en gefið þeim mín bestu meðmæli.
Það skemmtilegasta við Litlu, gulu hænuna var þó sennilega límmiðinn sem mamma gaf mér til að setja í bakgluggann á henni. Hann var þar alla tíð og olli jafnan kátínu. Á honum stóð stórum stöfum: „PASSION WAGON“ og fyrir neðan, smærra letri: „Don't laugh, your daughter may be inside. “

Er þetta ekki fallegasti bíll í heimi?

Að kippa lýðræðinu úr sambandi

Íslenskan er yndislega gegnsætt mál. Við búum í lýðveldi af því að lýðurinn hefur völdin. Hér er lýðræði af því að lýðurinn ræður. Að vísu hefur lýðurinn svo margt annað að gera að hann hefur komið sér upp fulltrúalýðræði þar sem lýðurinn velur fulltrúa til að ráða fyrir sig. Þetta væri hreint fyrirtak ef fyrirkomulagið á því hvernig lýðurinn velur fulltrúana væri ekki svona ólýðræðislegt.
Margir flokkanna hafa nefnilega komið sér upp prófkjörum. Þar raðar lítið brot af væntanlegum kjósendum flokksins upp listanum sem boðinn verður fram. Þannig getur tiltölulega fámennur hópur með samanteknum ráðum komið fullkomlega óhæfum frambjóðanda, jafnvel forhertum glæpamanni, í eitt efstu sætanna þvert á vilja alls meirihluta kjósenda.
Fjölmiðlar taka síðan þátt í því að kippa lýðræðinu úr sambandi á þennan hátt með því að hamra stögugt á því að þessi eða hinn sé í „öruggu“ sæti. Í lýðræði sem stendur undir nafni, en er ekki skrípamynd af hugtakinu, á enginn að vera „öruggur“ um eitt einasta atkvæði fyrr en það hefur verið greitt honum. Ef þjófóttur mútuþegi kemst á þing má það ekki vera af því að nokkrir siðblindingjar sem meta dugnað meira en heiðarleika komu honum í „öruggt“ sæti í prófkjöri. Það á að vera af því að kjósendur í flokksins í kjördæminu völdu hann sem fulltrúa sinn.
Prófkjör hafa einfaldlega gengið sér gjörsamlega til húðar. Það vekur manni beinlínis ugg að vongóð þingmannsefni skuli jafnvel kosta jafnmiklu til að komast á þing og þau geta vænst að fá í kaup á kjörtímabilinu. Annað hvort er það alveg himinhrópandi augljóslega vondur bisnes eða eitthvað er í gangi sem maður veit ekki um en ætti að vera á allra vitorði í lýðræðisþjóðfélagi.
Það er löngu orðið tímabært að leggja prófkjör og forvöl niður og sameina þau kosningum. Það er ekki mikið mál og auðvelt í framkvæmd að kjósendur númeri, segjum tíu manns frá einum og upp í tíu, um leið og þeir kjósa flokkinn sem þeir bjóða sig fram fyrir. Þannig ráða þeir sem sannarlega kjósa hvern flokk hverjir fulltrúar hans eru en ekki fáeinir einstaklingar sem stjórnast kunna af annarlegum forsendum.
Vonandi verður eitthvað í þessum kosningum og aðdraganda þeirra til þess að lýðræðinu verði stungið í samband aftur.

Bakþankar í Fréttablaðinu 26. nóvember 2006

Vestmannaeyjar internetsins

Ekki skil ég þessa almennu óánægju með bloggerinn sem ég sé hist og her. Síðan ég hóf að blogga fyrir rúmu ári hefur engan skugga borið á viðmót bloggersins míns gagnvart mér og er ég þó ekki sá flinkasti á netinu, ég viðurkenni það. Hvernig er hægt að eiga í erfiðleikum með að kommentera? Þessi óskiljanlega óánægja ristir meira að segja svo djúpt að margir bloggarar eru búnir að flytjast búferlum, s. s. Sigmar, Danni bróðir og Tóta paunk. Ég get ekki séð að viðmót nýju síðnanna sé betra en þeirra gömlu - nema síður sé. Letrið er smærra og síðurnar eru lengur að hlaðast inn. Að vísu er nýja síðan hennar Tótu meintöff, það skal viðurkennt, en að henni undanskilinni eru nýju síðurnar meira að segja ljótari en þær gömlu - að mínu mati.

Og hvað er málið með bloggumhverfi þar sem maður er skikkaður til að auglýsa hinn og þennan andskotann - jafnvel frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins!?

Það tilkynnist því hér með að ég er hæstánægður með bloggerinn minn. Ég blogga í besta bloggi allra hugsanlegra blogga og er ekki að fara neitt.

Og svo legg ég til að kaninka.net verði útnefnd Vestmannaeyjar internetsins - það er bara hipsum haps hvort sé fært þangað.

„Kellingar töpuðu …“

… var sagt hátt og skýrt í útvarpsfréttum í gær. Ég undraðist að helsta niðurstaða nýjustu prófkjöra skyldi dregin saman í svona brútal setningu, þótt vissulega væri ekki hægt að þræta fyrir sannleiksgildi hennar. Einnig vakti það athygli mína að Hörður Magnússon skyldi vera farinn að segja fréttir af pólitík. Þó fannst mér það á ákveðinn hátt við hæfi fyrst kvenfyrirlitningin sem frá öndverðu hefur einkennt íþróttahreyfinguna skuli vera orðin jafnáberandi meðal hægra- og miðjufólks og nýyfirstaðin prófkjör bera vitni um. Mér fannst þetta þó afar slæmt, hvernig sem á það var litið.
Þá lagði ég við hlustir og komst að því að Hörður var alls ekki að fræða mig um að kellingar hefðu tapað einu né neinu heldur hefðu Keflvíkingar tapað körfuboltaleik. Það fannst mér eiginlega verra en hitt. Ef einhver vill segja að Keflvíkingar séu kellingar ætti hann að mínu mati að gera það af sannfæringu, ekki óskýrmælgi.

Sýrður rjómi, súpukjöt, strætóskýli og málkennd mín

Ég tók strætó í vinnuna í morgun. Það varð mér tilefni til þessara vangaveltna. Það er nefnilega orðið kalt.
Upp á síðkastið hef ég séð sýrðan rjóma auglýstan í sjónvarpinu. Ég efast ekki um að þetta sé ágætur sýrður rjómi, ég veit það ekki ég hef ekki smakkað hann. En hann er víst sérlega fitulítill og sá fituminnsti er 4%. Þetta finnst mér merkilegt. Á súrmjólkurfernum (sem ég les á hverjum morgni) stendur nefnilega að í hverjum hundrað grömmum af súrmjólk séu 3,9 grömm af fitu. Spurningin er því: Hvenær verður mjólk að rjóma? Ef súrmjólkin mín væri 0,1 prósenti feitari væri hún þá orðin rjómi? Samkvæmt minni málkennd er mjólkurafurð sem er 4% fita því ekki fitulítill rjómi heldur feit mjólk. Ég er auðvitað enginn mjólkurfræðingur, en sem neytanda finnst mér einhver ólykt af þessu. Það sem hlutirnir eru kallaðir verður að vera í einhverju samræmi við það hvernig þeir eru í raun, ekki hvað er best að kalla þá til að ég í fáfræði minni kaupi þá.
Sama gildir um súpukjöt. Mér finnst að til þess að leyfilegt megi vera að selja vöru sem kjöt verði að vera eitthvað lágmarksmagn af kjöti í henni. Væri súpukjöt selt sem „súpufita, -sinar og –bein“ myndi ég ekki gera neina athugasemd við það. Ég er auðvitað enginn kjötiðnaðarmaður, en sem neytanda finnst mér eitthvað athugavert við þetta.
Og þá er komið að strætóskýlinu. Ég er enginn verkfræðingur, en ég veit að orðið „skýli“ er skrifað með ufsiloni af því að það er skylt orðinu „skjól“. Þannig finnst mér strætóskýli svolítið eins og súpukjöt, það er álíka mikið skjól í strætóskýli og það er kjöt í súpukjöti. Til að hægt sé að selja og markaðssetja mannvirki sem skýli finnst mér að það verði að vera hægt að sýna fram á að eitthvað mælanlegt skjól sé af því.
Eða er ég bara að misskilja? Er málkennd mín á villigötum? Er „skýli“ í raun bara einhvers konar annars flokks eða afmyndað skjól, samanber „maður/menni“, „kona/kvendi“, „þvottur/þvætti“? Skjól/skýli? Hvað skyldi Mörður segja?

Fjall sannleikans

Einu sinni var ég þeirrar skoðunar að sannleikurinn væri nokkuð klipptur og skorinn, hann væri aðeins einn, hann væri stór og mikill og óbreytanlegur. Ef tveir menn voru ósammála hélt ég að annar þeirra hlyti að hafa rangt fyrir sér eða að minnsta kosti rangara fyrir sér en hinn. Ég hélt að þegar maður hefði loksins höndlað sannleikann myndi enginn reyna að klekkja á manni með hárbeittum athugasemdum og rökfimi, andstæðingum manns hlytu að fallast hendur gagnvart ógnarmætti sannleikans, hann myndi slá vopnin úr höndum þeirra, rangar skoðanir út úr hausnum á þeim og gera málflutning þeirra að hjómi.
Ég hafði rangt fyrir mér ... eða að minnsta kosti ekki eins rétt og ég hélt.
Að vísu er ég enn þeirrar skoðunar að sannleikurinn sé einn, stór og mikill og óbreytanlegur. Ég er hins vegar löngu hættur að telja mér trú um að einn maður geti höndlað hann og haft með honum sigur á öðrum. Ég lít ekki lengur á sannleikann sem einhvern Suðurpól andans sem við mennirnir, heimskautafarar hugans dúðaðir í heimspekikenningar með mannbrodda rökfræðinnar undir fótum, séum að keppast um að komast á fyrstir allra. Einkum er ég þó hættur að ímynda mér að tveir ólíkir einstaklingar geti séð sannleikann sömu augum. Ég hef nefnilega kynnst mörgu ágætisfólki um dagana, flestu prýðilega vel gefnu, en enn hef ég ekki hitt neinn sem ég hef ekki getað verið ósammála um eitthvað, sem ekki hefur séð sannleikann á einhvern hátt pínulítið öðruvísi en ég, ef ekki hreinlega allverulega mikið öðruvísi.
Núorðið er ég ekki frá því að það fari algerlega eftir því hvar maður er staddur sjálfur hvernig fjall sannleikans kemur manni fyrir sjónir. Menn sem standa sitt hvorum megin við fjall eru auðvitað ekki sammála um hvernig það lítur út. Fjöll eru líka þannig í laginu að það er ekki hægt að sjá þau öll í einu. Sú mynd af fjalli, sem sá sem hreykir sér á tindi þess hefur fyrir augunum, er síðan gerólík allra annarra. Og svo ég klári nú líkinguna þá geta menn orðið úti á fjöllum.
Eflaust gerir sannleikurinn okkur frjáls. En hann frelsar okkur ekki frá öðrum og áreiti þeirra, aðeins okkur sjálfum og viðbrögðum okkar. Og svo sagði líka aldrei neinn að sannleikurinn myndi gera okkur að frelsurum.

Bakþankar í Fréttablaðinu 12. nóvember 2006

Skoðanir mánaðarins

Um daginn hitti ég mann niðri í bæ sem ég hef alltaf borið talsverða virðingu fyrir þótt ég hafi oft staðið mig að því að vera ósammála honum. Talið barst að orðasennunni um trúmál sem ég tók þátt í fyrir rúmum mánuði og hann tjáði mér að einhvern tímann hefði honum orðið það á að bera blak af biskupi, að verja einhver umdeild ummæli hans. Maður þessi sagði mér að afleiðingar þess væru þær að ef hann gúglar nafnið sitt í dag þá er helmingur þess sem upp kemur árásir á hann því tengdar.
Þetta varð til þess að ég kannaði sjálfan mig á sama hátt og varð pínulítið niðurdreginn og upptekinn af existensíalískum efasemdum um sjálfan mig í kjölfarið. Ég komst nefnilega að því að það skiptir engu máli hvaða skoðun maður hefur, það eina sem maður getur gefið sér er að einhver verður ósammála. Hvort sem maður er með eða á móti sjálfhjálparbók, költi, tímariti, nethrottaskap eða einhverju allt, allt öðru þá er það eina sem er gefið að einhvers staðar fær maður einhvern upp á móti sér. Ég fann fólk sem er sjaldan, stundum, oft, yfirleitt og alltaf ósammála mér. Eina manneskjan sem ég fann ekki er sú sem er alltaf sammála mér.
Maður tilheyrir hópi. Svo tjáir maður skoðun og það fækkar í hópnum sem maður tilheyrir. Maður tjáir aðra skoðun og enn fækkar. Ég hef orðið uppvís að svo mörgum skoðunum að ég er fyrir löngu orðinn aleinn úti á berangri og hef því engu að tapa lengur með því að hafa skoðanir. Því ætti ég þá ekki að tjá þær fyrst þær skipta engu máli?
Hér koma því skoðanir mínar á dægur- og hitamálum síðastliðins mánaðar allar á einu bretti:

1. Stóra Hjartar Howser-málið

Ég hlusta lítið á útvarp og hefði ekki komist að því að Hjörtur Howser væri með útvarpsþátt næstum því svona fljótt ef hann hefði ekki verið rekinn. Ég hefði aldrei heyrt þessara ummæla Hjartar getið ef hann hefði ekki verið rekinn fyrir þau. Brottrekstur Hjartar er því að mínu mati annað hvort lævíst plott af hálfu doktors Sigrúnar Stefánsdóttur til að allir fái að heyra það sem hann sagði eða það heimskulegasta sem hægt var að gera í stöðunni. Þar sem ég veit ekki til þess að doktor Sigrún hafi einhverja sérstaka ástæðu til að vera í nöp við Gus Gus og vilja að allir heyri hvernig Hjörtur dissaði þá í útvarpinu hallast ég að því síðarnefnda.
Síðan er það spurning A af hverju doktor Sigrún er í þesari stöðu og B af hverju hún er norður á Akureyri. Ég er þakklátur fyrir að hún var ekki orðin dagskrárlögga ríkisins þegar ég var dagskrárgerðarmaður á RÚV, ég hefði ekki orðið langlífur í starfi. Hins vegar efast ég um að atvinnulífið í Eyjafirði sé svo illa statt að þetta hálfa stöðugildi doktors Sigrúnar reddi því. Ég veit ekki til þess að hafi gefist vel í neinu tilfelli að hafa verkstjórann í öðrum landshluta en restina af staffinu. Er það rétt skilið hjá mér að ef kona með doktorspróf sæki um starf hjá hinu opinbera sé það brot á landslögum að ráða hann ekki, óháð karakter hennar?

2. Stóra hvalveiðimálið

Við höfum rétt til að veiða hval. Það þýðir hins vegar ekki að rétt sé að veiða hval. Einu rökin gegn hvalveiðum eru hin fjölþjólega andstaða gegn þeim. Því miður eru þau bara veigameiri en öll rökin með þeim. Þetta er ekki lengur spurning um rétt og rangt heldur gáfulegt og heimskulegt. Í þessu tilviki tel ég heimskulegt að stjórnast af stolti og því sem maður hefur rétt á að gera og gáfulegt að vægja þótt maður viti betur en sefasjúki múgurinn. Testósterón er hormón, ekki stjórnmálaskoðun.
Hins vegar er ég ekki frá því að hugsanlega hafi verið gott að hefja hvalveiðar, þótt ekki sé nema til þess að fá það á hreint í eitt skipti fyrir öll að ekki sé fjárhagslegur grundvöllur fyrir þeim. Því þegar upp er staðið er þetta bara spurning um það hvort Kristján Loftsson fer hlæjandi eða grátandi í bankann. Ég neita að trúa að það eigi að fara að niðurgreiða hvalveiðar til að halda þeim gangandi.
Ég skil sjómenn vel að vilja fá að veiða. Ég legg til að þeir veiði frekar þá sem tóku af þeim réttinn til að veiða og gáfu Samherjabræðrum hann.

3. Stóra pissumálið

Ég er listnemum óendanlega þakklátur fyrir að pissa hver á annan. Ef þeir hefðu ekki gert það hefðum við aldrei fengið að sjá hina ódauðlegu sjónvarpsfrétt um persónulegar og listrænar forsendur þess að pissa á annað fólk. Þannig tel ég afleiðingar gjörningsins mun meira og merkilegra listaverk en gjörninginn sjálfan, sem ég hlýt að skilja sem einhvern symbólisma fyrir það hvernig migið er á konur (í óeiginlegri merkingu) í þjóðfélaginu.
Sorglegastur þótti mér femínistinn sem leit á þetta sem dæmi um klámvæðinguna. Jújú, eins manns þvaglát er annars manns klám og allt það, en markmið kláms hlýtur að vera kynörvun. Að það sé það fyrsta sem manni dettur í hug í þessu samhengi er bara dapurlegt.

4. Stóra Russel Crowe-málið

Æ, var ekki hægt að geyma þennan brandara fyrir árshátíð auglýsingastofunnar? Hins vegar vaknar spurningin um það hvor sé siðblindari:
A: Sá sem er dæmdur í fangelsi fyrir mútuþægni og þjófnað og neitar að skammast sín, iðrast og biðjast afsökunar heldur kýs að líta á sig sem fórnarlamb.
B: Pólitískir stuðningsmenn A.

Stjórnmálaflokkur þar sem B eru nógu margir til að koma A í annað sætið á framboðslista er síðan kapítuli út af fyrir sig.
Orðabelgurinn er opinn fyrir vangaveltum.

5. Stóra útlendingahatursmálið

Mér finnst við, þetta frjálslynda og umburðarlynda fólk, hafa verið einum snögg að æpa "rasismi, útlendingahatur" í þessari umræðu og skellt skollaeyrum við kjarna málsins. Jú, vissulega hafa allir rasistar landsins hoppað á vagninn og fimmfaldað fylgi hins ógeðfellda málshefjenda. En horfum á staðreyndir málsins og áhyggjurnar sem verið er að tjá frekar en pakkið sem vill kynda undir áhyggjunum og magna þær úr hófi.
Asnar hrína. Það er í eðli þeirra og ekki hægt að gera neitt til að koma í veg fyrir það. Við megum hins vegar ekki láta hrínið stjórna umræðunni, ráða viðbrögðum okkar. Þá höfum við leyft ösnunum að gera okkur að leiksoppum sínum.
Þar sem er hjartarúm er húsrúm. Hingað eiga allir að vera velkomnir sem reiðubúnir eru að undirgangast þær reglur sem hér gilda. Við erum aðilar að alþjóðlegum sáttmálum og verðum að axla þær skuldbindingar sem þeir leggja okkur á herðar. Og við verðum að reyna að gera það án þess að til árekstra komi.
Það þarf ekki að vera rasismi og útlendingahatur að finnast óeðlilegt að geta ekki talað móðurmál sitt þegar maður fer út í bakarí að kaupa sér brauð eða að finnast verra að þeir sem annast aldraða ömmu manns á elliheimilinu skilji hana ekki. Það þarf ekki endilega að vera rasismi að finnast uggvænlegt að um eða yfir helmingur nemenda í bekk í grunnskóla eigi sér annað móðurmál en íslensku. Maður hefur á tilfinningunni að það þýði að nýbúar séu ekki dreifðir jafnt um byggðir landsins heldur sé byggð þeirra samþjöppuð á fáum stöðum. Að vísu á þetta ekki að þurfa að vera vandamál ef rétt er brugðist við, en er þá ekki ósköp eðlilegt að spurt sé: "Hvernig er brugðist við?" og að þeirri spurningu sé svarað öðruvísi en með upphrópunum um rasisma og útlendingahatur?
Við stöndum frammi fyrir drastískum breytingum á þjóðfélaginu og breytingar vekja alltaf ugg, hvort sem þær eru til góðs eða hins verra. Ávörpum ugginn í stað þess að fordæma hann og hrekja hann í felur.
Og gleymum því aldrei að vandamálið er ekki útlendingarnir. Þeir eru upp til hópa harðduglegt fólk sem óskar aðeins eftir því að fá að virka í þjóðfélaginu.
Vandamálið er þjóðfélag sem gerir kröfu um að nýbúar læri málið, en refsar þeim samt fjárhagslega fyrir að leggja slíkt nám á sig.
Vandamálið er þjóðfélag þar sem er svo mikil þensla að þjóðin kemst ekki yfir allt sem þarf að vinna þannig að flytja þarf inn mannskap ... en bara í lægst launuðu djobbinn.
Vandamálið er þjóðfélag þar sem lægst launuðu djobbin eru umönnunar- og þjónustustörf.
Vandamálið er verkalýðshreyfing sem er of vanmáttug til að gera neitt í því að útlendingar séu fluttir inn í stórum stíl til að vinna skítverk fyrir miklu minna en lágmarkslaun.
Vandamálið er fólk sem er ekki fært um að taka ábyrgð á sínu eigin lífi heldur finnst þægilega að kenna "hinum" um allt sem miður fer og stjórnmálamenn sem eru reiðubúnir til að taka undir þau sjónarmið í skiptum fyrir atkvæði.
Verum vinir. Búum ekki til vandamál. Leysum þau.

Átta örsamtöl við asna

(svo það fari ekki á milli mála hvað ég átti við í síðasta bloggi, jafnvel þótt með þessu sé ég að virða að vettugi gáfulegustu ráðlegginguna sem ég hef fengið á bloggferlinum)

D = ég, A = asni

1.

D: Ég stend mig stundum að því að vera haldinn fordómum gagnvart ýmsu mjög nálægu, t. d. Laugvetningum, þótt ég þykist mjög umburðarlyndur náungi. Í þessu er ég að reyna að vinna.
A: Ég hata þig fyrir að tala svona um Laugvetninga.

2.

D: Mér finnst þetta blað orðið neikvætt og leiðinlegt aflestrar.
A: Þú ert semsagt á móti prentfrelsinu?

3.

D: Mér finnst þið dónalegir.
A: Hvernig dettur þér í hug að halda því fram að þú sért yfir gagnrýni hafinn?

4.

D: Ástin, fegurðin og trúin eru handan rökhugsunar mannsins.
A: Hvaða vitleysa. Það er mjög rökrétt að biðja til Guðs ef það lætur manni líða betur, bara ef maður passar sig að trúa ekki á hann.

5.

D: Ástin, fegurðin og trúin eru handan rökhugsunar mannsins.
A: Hvernig dettur þér í hug að halda því fram að hinn mælanlegi sannleikur skipti engu máli?

6.

D: Ástin, fegurðin og trúin eru handan rökhugsunar mannsins.
A: Þú þykist semsagt yfir það hafinn að þurfa að rökstyðja nokkurn skapaðan hlut sem þú segir?

7.

D: Mikið er nú gott að geta stundum slappað af.
A: Svo þú þykist of góður til að vinna fyrir þér eins og aðrir?

8.

D: Það er gott fyrir sálina að lifa góðu kynlífi.
A: Best að loka dóttur sína inni.

P. S. Rétt er að taka fram að samtöl sjö og átta eru skáldskapur, en ég reikna fastlega með því að ég myndi fá þessi viðbrögð ef ég léti þessar skoðanir í ljós.

P. S. P. S. Öllum asnaskap verður eytt úr orðabelgnum af fullkomnu miskunnarleysi.

Sá sem vill láta snúa út úr fyrir sér, rangtúlka sig, vera lögð orð í munn og gerðar upp skoðanir ...

... þarf ekki að gera annað en að láta í ljós skoðun. Asnarnir sjá um afganginn.

Mikilmennin sem sagan gleymdi 1: Thedore Q. Television

Theodore Quincy Television fæddist 23. september árið 1898 í smábænum Urbandale, skammt frá Des Moines í Iowa í Bandaríkjunum. Roger faðir hans var bifvélavirki og rak varahlutaverslun í þorpinu, en móðir hans, Shirley, var heimavinnandi eins og flestar konur á þeim tíma. Theodore átti einn bróður, Roger Jr, sem var þremur árum eldri en hann. Alla tíð var náinn vinskapur með þeim bræðrum.
Ted litli var með endemum ódæll í æsku, þótt snemma þætti ljóst að ekki væri það vegna greindarskorts. Honum gekk vel í skóla þótt ekki væri hann vinsæll meðal skólasystkina sinna, enda einfari að upplagi. Einkum þótti bagalegt hve eirðarlaus Ted litli var á samverustundum fjölskyldunnar á kvöldin, en í upphafi aldarinnar var það sem kunnugt er alsiða hjá bandarískum millistéttarfjölskyldum að sitja saman í betri stofunni og horfa á húsgögnin. Of þurfti að grípa til þess ráðs að senda Ted litla til móðurafa síns, Teds eldri, sem orðinn var ekkill og bjó einn skammt frá heimili fjölskyldunnar, til að aðrir fjölskyldumeðlmir hefðu næði til að horfa á kommóðuna, sem var langáhugaverðasta húsgagnið á heimili foreldra hans og horft var á flest síðkvöld. Til gamans má geta þess að kommóða þessi er nú álitin langverðmætasti safngripurinn á byggðasafninu í Urbandale og talið er að ár hvert leggi vel á sjöunda þúsund ferðalanga leið sína þangað, gagngert þeirra erinda að líta kommóðu þessa augum.
Næsta víst er að Ted litli varð fyrir miklum áhrifum af speki og visku móðurafa síns, sem hann hét í höfuðið á, en sá var lífsreyndur grúskari og sjálfmenntaður heimspekingur. Verk Chaucers voru í sérstöku uppáhaldi hjá honum og varð Ted yngri fljótt vel að sér í þeim. Ekki leið á löngu uns til þess var tekið sérstaklega í Urbandale og nágrenni hve sérkennilegur í háttum og orðfæri Theodore litli væri orðinn.
Sá atburður sem tvímælalaust setti mest mark á unga manninn og mótaði þá stefnu sem hann átti eftir að taka í lífinu átti sér stað í ágúst 1911, þegar hann var þrettán ára, en þá var Roger bróður hans, sem orðinn var fimmtán ára, boðið í dagsferð til Des Moines í tilefni af sextán ára afmæli skólabróður síns og nágranna, Pauls Bogles. Ted litli lét í ljós eindreginn vilja til að fá að fara með og linnti ekki látum fyrr en látið var undan þrákelkni hans. Geta má nærri um hvort ekki hafi verið mikil lífsreynsla fyrir ævintýragjarnan og öran ungling eins og Theodore Quincy Television, sem aldrei hafði séð annað af heiminum en sinn litla heimabæ og næsta nágrenni hans, að heimsækja stórborg, iðandi af mannlífi, eins og Des Moines var á þessu mikla hagvaxtarskeiði í bandarískri sögu.
Meðal þess sem gert var sér til skemmtunar í Des Moines var að fara í kvikmyndahús. Kvikmyndin var Ramona með Mae Marsh í aðalkvenhlutverkinu. Theodore Quincy sagði síðar frá því að þarna hefði heimsmynd hans breyst, þarna hefði hann ákveðið hvað hann skyldi taka sér fyrir hendur í lífinu. Kvalræðinu, sem öll börn á þeim tíma þekktu, að vera pínd til að horfa á skápa og hillur, borð og stóla, skatthol og kommóður, kvöld eftir kvöld, skyldi linna. Theodore Q. Television einsetti sér að finna upp húsgagn sem hægt væri að horfa á tímunum saman án þess að fá aðkenningu að banvænum lífsleiða.
Allir vita nú hvernig fór. Árum saman lagði Theodore nótt við dag til að fullkomna hugmynd sína, lítinn skáp með skjá þar sem síkvikar myndir myndu birtast með dáleiðandi áhrifum á nærstadda. Þótt gríðarmikil þróun hafi átt sér stað á þeim tíma sem liðinn er frá því að frumgerð húsgagnsins loks leit dagsins ljós til vorra daga byggir útfærslan enn á grunnhugmyndinni sem Ted litla flaug í hug þennan mikla örlagadag í kvikmyndahúsinu í Des Moines fyrir rétt tæpri öld.
Telvision drukknaði í sundlauginni við heimili sitt í Malibu Beach í Kaliforníu árið 1979, áttræður að aldri. Talið er að hann hafi orðið bráðkvaddur við sundiðkun. Hann var ókvæntur og barnlaus, enda að eigin sögn kvæntur ævistarfi sínu. Við útför hans minntist Edwin Clarke, samstarfsmaður hans til margra ára, lífsspeki hans og sagði meðal annars: "I seriously doubt that anyone has affected an entire hemisphere the way he did with his marvellous invention," sem útlagst gæti á íslensku: "Ég stórefa að nokkur maður hafi haft viðlíka áhrif á heilan heimshluta og hann hafði með sinni stórkostlegu uppfinningu."
Þetta eru óneitanlega orð að sönnu, enda má heita að það heyri til algerra undantekninga að vestrænar fjölskyldur eyði samverustundum sínum nú á dögum í að horfa tímunum saman á önnur húsgögn en hina mögnuðu uppfinningu Theodores Q. Televisions sem á erlendum tungum ber einmitt nafn hans og er til á nánast hverju heimili í hinum siðmenntaða heimi.