Trúarfíkn

Í einni af skáldsögum Terrys Pratchetts kemst Dauðinn að þeirri niðurstöðu að lífið sé vanabindandi. Enginn getur hætt eftir fyrsta andardráttinn, sá fyrsti kallar á þann næsta og þannig koll af kolli uns fólk leggur sig í kjánalega framkróka og veður eld og brennistein til þess eins að halda lífi. Dauðinn á reyndar afskaplega erfitt með að átta sig á lífinu og rökleysunni sem oft einkennir það, til dæmis eðli fíknar. Því notar hann hugtakið af algerri vanþekkingu. Það gerir engan að súrefnisfíkli að geta ekki án súrefnis verið.
Fíkn er alltaf skemmandi afl. Henni fylgir leynd, skömm og kvíði. Hún lýsir sér í stjórnleysi á flestum sviðum, oft stjórnlausri stjórnsemi. Hún miðar að því að tortíma fíklinum andlega, tilfinningalega, fjárhagslega og félagslega og sviptir hann mannlegri reisn. Hún skilur fjölskyldur eftir í sárum, því fíkillinn tekur flóttann fram yfir velferð maka og barna. Hún einkennist af andfélagslegri hegðun, víðtæku ábyrgðarleysi og stanslausri sjálfshátíð; sjálfsréttlætingu og sjálfsvorkunn. Fíknin er berserksgangur sjálfshyggjunnar.
Flest sem lætur fólki líða vel getur valdið fíkn. Þannig þekkist meðal annars áfengis- og lyfjafíkn, átfíkn, spilafíkn, netfíkn, ástar- og kynlífsfíkn og jafnvel trúarfíkn. Lýsingin hér að ofan á við um þetta allt, ekki síst trúarfíknina. Trúariðkun sem lýsir sér á þennan hátt er sjúkleg.
Annað einkennir alla fíkn: Það er til lausn. Um allan heim hefur fjöldi fólks sigrast á öllum tegundum fíknar – líka trúarfíkn – eftir andlegum leiðum sem meðal annars fela í sér æðri mátt og handleiðslu hans. Þetta gerir það að verkum að margir líta svo á að fíkill í bata hafi einfaldlega skipt einni fíkn út fyrir aðra. Slíkt þekkist auðvitað, en þá láta raunveruleg batamerki eðlilega ekki á sér kræla. Yfirleitt er þetta þó sami misskilningur og ruglar saman áfengi og alkóhólisma.
Trú sem byggir á náungakærleik, auðmýkt og umburðarlyndi er ekki fíkn heldur einmitt fullkomin andstæða hennar á allan hátt. Trú sem sættir í stað þess að sundra er ekki sjúkdómur heldur einmitt lausn undan einhverju skelfilegasta meini sem herjað hefur á mannkynið.

Svar við getraun

Mér barst ósk um að birta rétt svar við getrauninni. Það stóð reyndar aldrei til, enda er ég ekki með það á hreinu sjálfur hvað skiltið merkir. Þessi mynd sýnir hins vegar hvernig það er staðsett á hurð léttlestar (ég held að það sé orðið, því neðanjarðar er hún ekki) í Berlín. Sennilega táknar skiltið að menn geti misst jafnvægið þegar lestin tekur af stað, jafnvel að gólfið geti verið hált í bleytu. Annars finnst mér það ólíkt Þjóðverjum, sem annars eru svo nákvæmir varðandi allt svona lagað, að hafa merkinguna ekki augljósari, t. d. með því að hafa bleytu á gólfinu eða sýna handfang sem jafnvægislausi maðurinn er að fálma eftir.

Taugarnar í mér

Stundum tekur maður þannig til orða að maður sé illa upplagður. En ef rýnt er í orðasambandið sést að hin undirliggjandi merking þess er afar varhugaverð. Þannig líkir maður sjálfum sér í raun við kapal sem ekki gengur upp, að eitthvað vald, manni sjálfum óviðkomandi, leggi mann ýmist upp eða niður eftir eigin geðþótta, ef ekki beinlínis af handahófi. Þannig getur maður réttlætt það að vera endalaust eins og snúið roð í hund, því sá, sú eða það sem lagði mann upp þann daginn var úti að skíta og við því sé ekkert að gera.
En auðvitað leggur enginn mann upp nema maður sjálfur. Hvað mig varðar var það töluverð uppgötvun þegar ég gerði mér ljóst að það eina sem fer í taugarnar á mér er það sem ég sjálfur læt fara í þær. Vitaskuld er til fullt af fólki sem gerir sér far um að fara í taugarnar á manni. Þegar snúið er út úr fyrir manni, orð manns rangtúlkuð og manni jafnvel gerðar upp skoðanir reynir vissulega á taugarnar. Enginn er svo gjörsamlega yfir alla meðvirkni hafinn að slíkt angri hann ekki neitt. Það blundar pínulítill Zelig í okkur öllum; við viljum að öðrum líki vel við okkur.
Hins vegar ræður maður því sjálfur hvernig maður bregst við; hvort maður lætur etja sér á foraðið og lemur hausnum við steininn með því að reyna að útskýra eitthvað fyrir fólki sem er löngu búið að ákveða að skilja það ekki eða hvort maður kýs einfaldlega að láta það eiga sig. Maður þarf ekki að taka upp stríðshanskann bara af því að honum var kastað í mann.
Maður ákveður sjálfur hvort stolt manns sé svo viðkvæmt að maður verði að gerast leiksoppur allra sem ekki sýna því tilhlýðilega lotningu eða hvort sjálfsvirðing manns stendur af sér ómaklegar atlögur. Maður ræður því sjálfur hvort maður er strengjabrúða annarra eða hefur stjórn á sér, hvort maður er aðeins samansafn skilyrtra viðbragða við áreiti eins og skynlaus skepna eða hvort maður rís undir tegundarheitinu viti gæddur maður.
PS. Réttlætiskennd er síðan allt annað mál. Réttlætiskennd minni er oft misboðið. Það gerir samt ekki örlögin, náttúruöflin, Guð almáttugan eða jafnvel bara George W. Bush ábyrg fyrir því hvernig ég haga mér.
Bakþankar í Fréttablaðinu 8. júlí 2007

Fyrsta sjálfsmorðsárásin?

Í Dómarabókinni í Gamla Testamentinu, köflum 13 til 16, er sögð sagan af Samson. Engill Drottins birtist óbyrju nokkurri og tilkynnir henni að hún muni þunguð verða og muni sveinninn „ ... byrja að frelsa Ísrael af hendi Filista“ (13:5), en á þeim tíma réðu Filistar yfir Ísrael.
Svo virðist sem filiskar (filistískar?) konur hafi einkum höfðað til Samsonar, en kvennamál hans kosta 1.030 alsaklausa Filista lífið (14:19 & 15:15). Auk þess brennir Samson kornakra þeirra og uppskeru alla; „kerfaskrúf, óslegið korn, víngarða og olíugarða“ (15:5), en á öðrum lumbrar hann svo óþyrmilega „að sundur gengu lær og leggir“ (15:7). Ekki er annars getið en að þeir hafi lifað ofbeldið af, en vísast voru þeir örkumlamenn á eftir.

Fyrir rest tekst filiskri (filistískri?) konu sem heitir Dalía að blekkja Samson þannig að hægt er að koma honum undir manna hendur, en til þess þarf hann að fara í klippingu. Honum er refsað fyrir misgjörðir sínar þannig að bæði augun eru stungin úr honum. Þetta hljómar ansi miskunnarlaust, en miðað við að þarna var dauðarefsing landlæg fyrir það sem nú á dögum myndu teljast litlar sakir hlýtur þetta í ljósi tíðarandans að hafa verið fremur vægur dómur fyrir að hafa á annað þúsund mannslíf á samviskunni auk annara misyndisverka.
Síðar létu Filistar sækja hann sér til skemmtunar. Þá segir svo frá: „Þá hrópaði Samson til Drottins og sagði: „Drottinn Guð! Minnstu mín! Styrk mig nú, Guð, í þetta eina sinn, svo að ég geti hefnt mín á Filistum fyrir bæði augun mín í einu!“ Því næst þreif Samson í báðar miðsúlurnar, sem húsið hvíldi á, hægri hendinni í aðra og vinstri hendinni í hina, og treysti á. Þá mælti Samson: „Deyi nú sála mín með Filistum!“ Síðan lagðist hann á af öllu afli, svo að húsið féll ofan á höfðingjana og allt fólkið, er í því var, og þeir dauðu, sem hann drap um leið og hann beið bana, voru fleiri en þeir, er hann hafði drepið um ævina.“ (16:28 – 30)
Þarna fremur Samson m. ö. o. sjálfsvíg og tekur a. m. k. 1.031 heiðingja með sér – sem lið í því að frelsa þjóðina undan þeim – og hlýtur mika upphefð af.

Múslimir virðast því ekki eiga höfundarréttinn að konseftinu.

Getraun

Hvað merkir þetta skilti?

Arg! Úff! & Æ!

Ég er alltaf dálítið svag fyrir skiltum sem sýna fólk að lenda í hremmingum.

Viltu eitthvað meira?

Í Ofvitanum segir Þórbergur Þórðarson frá því þegar afgreiðslustúlka spyr hann: „Var það eitthvað fleira fyrir yður?“ Hann varð felmtri sleginn og fór að velta því fyrir sér hvað í ósköpunum hún gæti átt við með þessari spurningu. Niðurstaða hans var sú að hún hlyti að hafa verið að gera honum ósæmilegt tilboð og kætti það hann talsvert. „Var það eitthvað fleira fyrir yður,“ hugsaði hann með sér þegar hann hélt áfram býsna rogginn í bragði. „Skyldu margir hafa fengið svona tilboð í dag?“
Samúð mín er öll með Þórbergi. Það er erfitt að vera rifinn upp úr þungum þönkum um æðstu rök tilverunnar til þess eins að vera inntur eftir einhverju jafnlítilmótlegu og því hvort maður þurfi mjólkurlítranum meira eða einn snúð enn. Ég á það sjálfur til að missa hugann á sveim og þurfa smá ráðrúm til að stilla hann aftur inn á víddina sem almennt er skilgreind sem raunveruleikinn. Þetta er líka stundum kallað að vera viðutan.
Gegnt húsinu þar sem ég bý er lítil kjörbúð sem er opin allan sólarhringinn. Ég hef komist upp á lag með að nýta mér þjónustu hennar, enda vanhagar mig alloft um eitthvað smáræði akkúrat þegar ég ætla að grípa til þess, einkum við matseld. Þá er gott að geta skotist yfir götuna og orðið sér úti um það. Reyndar hafa einhverjir íbúar hverfisins horn í síðu þessarar verslunar af því að þarna safnast víst ungt og annað vafasamt fólk saman án þess að hafa hljótt. Þetta er stundum kallað iðandi mannlíf og þykir eftirsóknarvert þegar það er annars staðar en beint fyrir utan heimili manns.
Um daginn fór ég út í búðina. Við kassann var ég einmitt spurður: „Viltu eitthvað meira?“ Ég var annars hugar og kveikti ekki alveg strax á perunni. „Vil ég eitthvað meira?“ Var þetta existensíalísk spurning? Í einni svipan fór ég yfir hlutskipi mitt í lífinu og hugleiddi vonir mínar og væntingar til tilverunnar. Niðurstaðan var sú að ég svaraði „nei“ af slíkri sannfæringu að fát kom á afgreiðslupiltinn.
Ég er ánægður með þessa verslun, hún léttir mér lífið. Ég er þakklátur fyrir að geta hvenær sem er skotist út eftir því sem mér hefur láðst að eiga nægar birgðir af. Einkum er ég þó þakklátur fyrir að vera minntur á hvað það er gott að vilja ekkert meira.

Bakþankar í Fréttablaðinu 24. júní 2007

Bölvuð ekkisens ...

Mér finnst ótrúlega sorglegt að sjá gengið út frá því sem vísu að hæfileikinn til að læra eigi að eldast af manni, að það að vera enn að þroskast og auka við þekkingu sína sé merki um vanþroska. Auðvitað ætti þessu að vera öfugt farið. Fátt ber einmitt gleggri merki um vanþroska en að geta ekki lært, þroskast og breyst, að bíta í sig skoðanir og viðhorf sem maður er ófáanlegur ofan af hvað sem tautar og raular.
Sjálfum fannst mér það að skipta um viðhorf lengi vel jafngilda því að viðurkenna að maður væri vitleysingur sem hefði ekki haft vit á að hafa rétt fyrir sér allan tímann. Síðan áttaði ég á mig á því að það var í raun heimska dauðans. Engin lífvera er óbreytanleg fyrr en hún er orðin að steingervingi.
Fyrir stuttu færði lítið smáatriði í daglega lífinu mér heim sanninn um að í mér eimir enn eftir af hæfileikanum til að þroskast, þótt kominn sé á fimmtugsaldur. Ég lenti í slysi sem gladdi mig mjög.
Ég á forláta espressókaffikönnu. Maður hellir vatni í neðri hlutann, setur kaffi í síuna, skrúfar hana saman og setur á eldavélarhellu. Kanna þessi er einn fjölmargra smáhluta sem ég tel auka lífsgæði mín. Hins vegar brenndi ég mig illa á henni um daginn.
Einhvern tímann hefði ég bölvað könnunni í sand og ösku, talið það alvarlegan hönnunargalla að hægt væri að stórskaða sig á heimilistækjum. Öll ábyrgðin á slysinu hefði í huga mínum hvílt á framleiðandanum.
Eitthvað gerði það hins vegar að verkum að ég mundi eftir öllum þeim fjölda skipta sem ég hafði glaðst við að laga mér ljúffengt kaffi á þessari sömu könnu án þess að verða fyrir skakkaföllum, en ekki bara þessu eina skipti sem ég brenndi mig. Fyrir vikið gat ég ekki talið mér trú um að ekki væri hægt að laga kaffi á könnunni án þess að meiða sig, að hugsanlega hefði ástæða óhappsins ekki verið sú að kannan væri slysagildra heldur sú að í stað þess að hafa það í huga að ég var með sjóðandi heitan hlut í höndunum var ég að tala í símann og æpa á börnin mín um leið og ég tók könnuna af hellunni.
Mér skildist að ekkert í lífinu er idíót-proof. Ef maður hagar sér eins og ídíót kemst maður að því fyrr en varir. Það er á okkar eigin ábyrgð að haga okkur ekki eins og fífl og bölva svo heiminum fyrir að vera ekki nógu fíflvænn.

Bakþankar í Fréttablaðinu 10. júní 2007

Enda bryti það í bága við kristinn hjónabandsskilning ... eða hvað?

Í kvöldfréttum Sjónvarpsins í kvöld var sagt frá hannyrðakonu sem aldrei kvæntist.

Feigir fossar

Ég hef ekki gert mikið af því til þessa að setja myndir sem ég tek á netið, aðallega af því að ég tek eiginlega aldrei myndir, en líka af því að mér finnst það sem ég hef að segja svo miklu merkilegra en það sem ég hef séð. Ég veit að margir eru mér ósammála. Nú langar mig hins vegar að breyta til og sýna ykkur nokkrar myndir sem ég tók, ekki af því að þær séu svo góðar heldur finnst mér myndefnið svolítið sérstakt. Þessi fyrsta sýnir gæsahreiður á barmi jökulsárgljúfurs.

Ég var staddur austur á Héraði í síðustu viku ásamt fjölskyldunni og síðastliðinn mánudag fórum við í langa gönguferð (mér er alvara – 8 klst.). Okkur hafði verið bent á að skemmtilegt gæti verið að ganga upp með Jökulsá í Fljótsdal, frá Egilsstöðum (bænum, ekki þorpinu) að Snæfelli, þar væru skemmtilegir fossar sem ekki væri seinna vænna að sjá því að ári yrðu þeir horfnir, þetta væri síðasta sumarið sem þeir myndu renna í sinni réttu mynd. Jökulsá verður sem sagt tekin úr þessum farvegi og sett í gegn um rör og mun dælast út úr holu í dalsmynninu þegar virkjunarframkvæmdum eystra verður lokið.

Það er óneitanlega svolítið sérstök tilfinning að skoða feigt landslag. Fossarnir sem hér sjást verða ekki svipur hjá sjón að ári þegar allt jökulvatnið verður horfið úr farveginum. Þeir munu að vísu ekki þorna alveg upp, enda renna allmargar bergvatnsár af ýmsum stærðum og gerðum í farveginn, en vatnsmagnið verður brot af því sem það á að sér að vera. Að vísu er ekki mikið vatn í ánni núna, en mér skilst að það stafi af árferði en ekki framkvæmdum.
Nú virðist ára illa fyrir jökulsár, því á föstudaginn var heimsótti ég Dettifoss og tók enga mynd, enda varð ég fyrir vonbrigðum með hann. Hann var tær og sætur, næsum krúttlegur, en ekki það öskugráa og ógvekjandi skrímsli sem ég sá síðast þegar ég sá hann, bergið nötraði ekki undir honum og svei mér ef ég sá ekki hreinlega gullin mót sólu hlæja blóm.
Fossarnir eru því ekki eins tilkomumiklir á þessum myndum og öðrum sem þið kynnuð að hafa séð af þeim, en þessar eru ekki nema vikugamlar.


Ég læt fylgja með þrjár myndir sem sýna þrjár ólíkar þverár Jökulsár á Fljótsdal, þær eru af öllum stærðum og gerðum. Sú síðasta, sú sem stóri fossinn er í, heitir Laugará ...

... af því að við hana er heit laug sem var ansi gott að hlamma sér ofan í og hvlíla lúin bein eftir gönguna. Með mér á myndinni er Ísold dóttir mín.

Góðir grannar

Sums staðar er samkennd nágranna mikil og félagslíf og dagleg samskipti þeirra á milli í miklum blóma. Annars staðar veit fólk varla af nágrönnum sínum og vill hafa það þannig. Svo getur þetta breyst. Núna virðist mér til dæmis að samvitund og samstaða íbúa við Njálsgötuna á milli Barónsstígs og Snorrabrautar sé talsvert meiri en hún var árin sem ég bjó á efstu hæðinni á Njálsgötu 74, húsi sem fyrirhugað er að gera að athvarfi fyrir heimilislausa.
Allan tímann sem ég bjó þar þurfti ég ekki í eitt einasta skipti að eiga samskipti við neinn nágrannanna. Nú virðist þarna hins vegar vera komið nátengt samfélag fólks um bætt og fegurra mannlíf akkúrat á þessum bletti höfuðborgarinnar, samfélag sem undanfarið hefur verið iðið við að benda á þá aðför borgaryfirvalda að hinu göfuga mannlífi, sem þarna virðist hafa myndast virkt íbúalýðræði um að rækta og styrkja, sem í því er fólgin að koma ógæfufólki fyrir í einu húsanna.
Það er reyndar ekki alveg rétt að ég hafi ekki átt nein samskipti við neinn nágrannanna. Á jarðhæð þessa húss bjó nefnilega um tíma fíkniefnasali sem ég deildi stigagangi með og varð fljótt málkunnugur. Um þessar mundir reykti hann sig skakkan á Austurvelli í Íslandi í dag undir vökulum augum Jóns Ársæls, þannig að það er ekki beinlínis eins og hann hafi farið leynt með neyslu sína. Ekki varð ég var við mikil mótmæli gegn búsetu hans þarna þótt hver maður með sjónvarp, augu í hausnum og lágmarksraunveruleikatengingu hefði átt að geta áttað sig á því hvað þarna væri á seyði, enda gestagangurinn hjá honum ekkert venjulegur.
Ekki rekur mig minni til þess að nokkurn tímann hafi hlotist af því ónæði á leikskólanum Barónsborg að í fimmtán metra fjarlægð frá rólunum þar færi fram umfangsmikil fíkinefnasala. Nú hafa íbúar svæðisins hins vegar gríðarlegar áhyggjur af því að þar leggist allt uppeldsisstarf niður í kjölfar þess að útigangsmenn fái húsaskjól í íbúðinni þar sem hverfisdílerinn bjó áður.
Kannski er þó rétt að láta íbúana njóta sannmælis. Þeir eru, eins og fram hefur komið, alls ekki á móti því að heimilislausir fái heimili. Bara ekki í götunni þeirra.

Bakþankar í Fréttablaðinu 29. maí 2007

Hvað kom fyrir?

Hvernig stendur á því að Bretar, sem gáfu okkur Monty Python, Blackadder og Wooster & Jeeves eru farnir að senda okkur Little Britain, The Catherine Tate Show og My Family?
Er til eitthvað sem heitir "gríndauði" og getur lagst á heila þjóð?

Þegar Dabbi fór á sjóinn

Um daginn hringdi í mig blaðamaður frá Fréttablaðinu og bað mig að hitta sig og Önnu Kristjánsdóttur, vinkonu mína, að spjalli um daginn og veginn. Þar sem ég hafði svosem ekkert merkilegra að gera og hafði enga ástæðu til að afþakka boðið mætti ég. Spjallið var hið áhugaverðasta og lítill hluti þess birtist sem einhvers konar viðtal í blaðinu skömmu síðar. Vegna plássleysis rataði þó megnið af því aldrei á síður blaðsins. En sumt af því hefur verið mér afar hugleikið síðan, einkum það sem okkur fór á milli um sjómennskuna.
Það bar meðal annars á góma að við Anna höfum bæði verið á sjó, en Anna hefur auðvitað miklu meiri reynslu af því en ég. Ég var eitt sumar á menntaskólaárunum á skaki á tveggja tonna trillu frá Hafnarfirði og síðan var ég eina vetrarvertíð, 1990 – 1991, háseti á línubát frá Sandgerði. Þetta var dagróðrabátur sem reri með tvöfalda línu. Ég var spurður að því hvort ég mælti með því að ungir menn færu á sjóinn og hvort ég hefði getað hugsað mér að leggja sjómennsku fyrir mig og svör mín voru já og nei.

Já, ég taldi mig geta mælt með því að menn færu á sjóinn, að mínu mati hefði sú reynsla eflt mig að visku og þroska, víkkað og dýpkað bæði heimsmynd mína og sjálfsþekkingu. Hins vegar vakti Anna máls á því að öryggismál sjómanna hefðu árum og áratugum saman verið í gríðarlegum ólestri, að litið hefði verið á það nánast sem náttúrulögmál að missa ár hvert fjölda sjómanna í hafið. Árin 1964 – 2000 létust 455 íslenskir sjómenn við skyldustörf, ríflega tólf á ári. Undanfarið mun banaslysum á sjó víst til allrar hamingju hafa fækkað jafnt og þétt, m. a. fyrir tilstilli hins feykiöfluga Slysavarnaskóla sjómanna, en það breytir því ekki að mannfórnirnar sem sjósóknin hefur kostað þjóðina í gegn um tíðina eru talsvert meiri en flestir gera sér grein fyrir og enn er að sjálfsögðu full ástæða til halda áfram að bæta og tryggja öryggi íslenskra sjómanna.
Að þessu sögðu langar mig að taka fram að ég get að sjálfsögðu aðeins mælt með sjómennsku að því tilskyldu að menn komi heilu höldnu aftur í land. Það eflir engan að visku og þroska að drukkna.
Nei, ég gat hins vegar ekki hugsað mér að leggja sjómennsku fyrir mig. Eins ánægður og ég er með að hafa verið á sjó þá er ég nefnilega töluvert ánægðari með að vera ekki lengur á sjó. Vinnan er erfið og vinnutíminn út í hött.
Einhvern tímann þegar verið var að ræða kjaramál sjómanna (sem var vinsælt umræðuefni um borð) tók einhver upp hanskann fyrir útgerðarmanninn sem væri að hætta aleigunni til að við hefðum vinnu. Viðkomandi var að sjálfsögðu snarlega bent á að það væri sjómaðurinn sem væri að hætta aleigunni, sjálfum lífsandanum í brjóstinu á sér, til að útgerðarmaðurinn hefði vinnu, en ekki öfugt. Auðvitað ber að meta það til launa ef menn eru í lífshættu við vinnu sína og ekki síður ef álagið á þá er að öðru leyti ómannúðlegt.
Sjómenn fórna nefnilega gríðarmiklu fyrir starfann. Þótt þeir fórni ekki lífi sínu og limum í bókstaflegri merkingu þá fórna þeir lífi sínu á annan hátt, þeir fórna fjölskyldulífi sínu, einkalífi, tilfinningalífi, sálarlífi – eða leggja a. m. k. á það meiri raunir en sanngjarnt er að ætlast til, raunir sem alls ekki er sjálfgefið að menn þoli. Langar fjarverur frá fjölskyldu og heimili gera sjómenn alloft að gestum í lífi barna sinna og maka. Það þarf einstakar manneskjur til að slík fjarvera bitni ekki verulega á nánd og innileika manna í milli. Það er meira en að segja það að vera fjarverandi uppvöxt barna sinna, daglegt líf makans og hversdagsleg úrlausnarefni heimilisins og sleppa óskaddaður frá því.
Um leið og sjómennskan efldi og magnaði óbeit mína á arðræningjum, sem auðgast á framlagi þeirra sem hætta lífi sínu og limum af því að sjálfir hætta þeir fjármunum, þá varð ég eiginlega líka fráhverfur kommúnisma á sjónum. Þar fann ég nefnilega í fyrsta sinn fyrir því á eigin skinni hvað ágóðavonin getur verið mikill drifkraftur og hvílíkur glæpur það er gagnvart frumkvæði og framkvæmdagleði manna að svipta þá henni.
Auðvitað var róið upp á hlut, en ákveðin trygging (lágmarkstrygging) var fyrir hendi sem menn fengu jafnvel þótt ekkert fiskaðist. Yfirleitt tók það um það bil viku að fiska upp í tryggingu. Framan af desember hafði brælt óvenjumikið, lítið hafði verið hægt að róa og þeir fáu túrar sem farnir voru höfðu verið með eindæmum lélegir. Þegar tekið var tillit til helgidaganna var ljóst að þennan mánuð myndum við ekki ná að fiska upp í trygginguna, jafnvel þótt við næðum einum eða tveim túrum í viðbót. Þá var ákefðin í að fara á sjó að sjálfsögðu engin, við hefðum strangt til tekið verið í sjálfboðavinnu við það. Þannig að auðvitað þurfti óvenjulítið hvassviðri seinnipart mánaðarins til að skipstjórinn kallaði það haugasjó og brælu sem ekki væri farandi á sjó í.

Það gerðist líka á sjónum að ég öðlaðist trú. Ég hafði alla tíð verið andlega þenkjandi og fundist raunveruleikinn hljóta að vera aðeins dýpri og víðfeðmari en hinn skynjanlegi efnisheimur. Áður en ég fór á sjóinn hafði ég verið að kynna mér anþrópósófíska næringarfræði (x - x)í Svíþjóð, ég var grænmetisæta og starfaði sem kokkur á náttúrulækningasjúkrahúsi. Þar voru miklar andlegar og guðspekilegar pælingar í gangi. Flestar voru þær að vísu tómt bull, en Järna er bara svo yndislegur staður að ég varð fljótt þeirrar skoðunar að þeorían mætti alveg vera dálítið vitlaus ef praktíkin væri svona hlý og manneskjuleg.
Það gerðist eiginlega alveg óvart. Ég var einn á vakt á dekki um hánótt í janúar. Það var nístingskuldi og andardráttur minn myndaði grýlukerti í skegginu. Sjórinn var spegilsléttur og svo kaldur að ef ég hefði fallið útbyrðis hefði ég króknað á augabragði. Á himninum dönsuðu brjáluð norðurljós og spegluðust í haffletinum. Í minningunni finnst mér næstum eins og ég hafi heyrt einhvers konar kristalshljóð frá þeim, en sennilega eru þau seinni tíma viðbót hugans. Mér fannst svo átakanlega ljóst að þessarar gríðarlegu fegurðar, sem um leið var svo ógnvekjandi og fullkomlega ólífvænleg, naut ég ekki af eigin verðleikum. Ef allt sem mér var gefið af öðrum hefði verið tekið frá mér, hlífðarfötin sem ég var í og skipið undir fótunum á mér, hefði ég átt örfáar sekúndur eftir ólifaðar. Samt var líf á hverju járni. Þar sem ekki var fiskur var svampdýr, krossfiskur eða kórall. Þarna, einhvers staðar á milli Íslands og Grænlands, langt frá allri landssýn, á stað sem er öllu lífi, eins og maður skilur það, eins fjandsamlegur og hægt er að hugsa sér, á hafsbotni undir margra tonna fargi af saltvatni sem var svo kalt að saltmagnið og ölduhreyfingar sjávar einar komu í veg fyrir að það væri einn risastór og gegnheill klaki, iðaði jörðin af lífi.
Þá fann ég það. Ég skildi það ekki, ég reiknaði það ekki út, ég fann það einfaldlega í hverri frumu líkama míns. Að þetta væri engin tilviljun, þetta sem við köllum lífið á jörðinni. Tilfinningin var svo sterk að ég gat ekki sniðgengið hana. Ef ég hefði ekki getað treyst þessari tilfinningu hefði ég aldrei getað treyst neinni tilfinningu sem ég hef nokkru sinni fundið til fyrr eða síðar. Guð er til. Ég get ekki sannað það, ég fann bara svo sterkt fyrir því hvernig hann umlykur alla tilvistina að ég ákvað að hætta að streitast á móti og trúa því. Mér fannst nánast eins og hann væri að segja við mig: „Hvað viltu að ég geri meira? Þarf ég að skrifa það með logagylltum stöfum á himinhvelið að ég sé til svo þú fáist til að trúa því? Er þetta ekki nóg?“
Ég áfellist engan sem er ekki sama sinnis. Hins vegar tryggir 18. grein mannréttindayfirýsingar Sameinuðu þjóðanna mér réttinn til að hafa þessa trúarlegu afstöðu og láta hana í ljós opinberlega með kennslu, tilbeiðslu, guðsþjónustum og helgihaldi. Um tæknileg atriði, s. s. rekstrarfyrirkomulag kirkna og starfssvið trúfélaga má auðvitað ræða og deila, en það þarf að gera í bróðerni og af gagnkvæmri virðingu. Ég nenni ekki lengur að eiga orðastað um trúmál við þá sem vilja svipta mig mannréttindum.
Reyndar liðu mörg ár frá því að ég fór að trúa á Guð þar til ég fór að treysta á hann, en það er önnur saga sem ég segi kannski síðar.
Þannig að þegar upp er staðið get ég hiklaust mælt með því að ungmenni fari á sjóinn. Að því tilskyldu að öryggismál séu í lagi og menn komi heilir á húfi heim er það mín reynsla að það geri manni aðeins gott. Hins vegar eru ábyggilega ekki allir þannig að upplagi að það henti þeim að leggja sjómennsku fyrir sig og gera hana að ævistarfi.

Og fyrst sjómennskan gerði úr mér kristilegan sósíalista kynni hún að hafa sömu áhrif á aðra. Auðvitað hlýt ég að vera þeirrar skoðunar að eftir því sem við værum fleiri væri heimurinn betri staður.

Í sandkassanum – dúa!

Það vekur mér stundum gremju hvað sandkassapólitíkin verður áberandi að loknum kosningum. Stundum vekur það mér reyndar kæti.
Samfylkingin tapaði fylgi og framhjá því verður ekki litið. Tap er ekki sigur, ekki einu sinni varnarsigur, þótt Hallgrímur Helgason noti þá merkingarlausu sjálfsafsökunarklisju. Í tilfelli Samfylkingarinnar var meira að segja um sóknartap að ræða, ekki varnarsigur.
Ómar og félagar áttu hvert einasta atkvæði sem þeir fengu skilið og meira en það. Það er ekki Ómari að kenna að fólk kaus hann en ekki eitthvað annað. Steingrímur og Össur geta sjálfum sér kennt um hvert einasta atkvæði sem þeir fengu ekki, ekki Ómari. Mikið væri gaman að stjórnmálamenn sýndu mér og öðrum kjósendum þá virðingu að líta á atkvæði sem ákvörðun kjósenda, ekki sem afla sem þeir hafa kvóta á.
Mikið væri líka gaman ef lýðræðinu væri sýnd sú virðing að hlífa því við skoðanakönnunum í eina til tvær vikur fyrir kosningar. Það væri þá hægt að ræða pólitík í aðdraganda kosninga í stað þess að ræða endalaust um niðurstöður misgáfulegra skoðanakannana, þar sem þess eru dæmi að úrtakið í heilu kjördæmi sé um 60 manns. Skoðanakannanir eru skoðanamótandi, ég er viss um að fjöldi manns sem hefði viljað kjósa Íslandshreyfinguna hætti við það af því að samkvæmt skoðanakönnunum fékk hún aldrei mann kjörinn.
Meistari sandkassans er þó óneitanlega Guðni Ágústsson. Í sjónvarpsspjalli við Ögmund Jónasson sagði Ögmundur eitthvað á þessa leið: „Helst vildi ég ríkisstjórn án núverandi stjórnarflokka, en hana þyrfti Framsókn að verja falli. Fyrst það er ekki hægt myndi ég vilja stjórn VG, Samfylkingar og Framsóknar. Vilji Framsókn hins vegar frekar vera í stjórnarandstöðu, er ljóst að ekki verður hægt að mynda ríkisstjórn án Sjálfstæðisflokksins. Þá myndi ég auðvitað frekar vilja að VG væri í þeirri ríkisstjórn en Samfylkingin. “ Hér hrökk Guðni við og sagði: „Hana. Þar kom það, hann viðurkenndi að Vinstri-grænir þrá það heitast af öllu að mynda ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum. “
Sjálfur teldi ég best að Sjálfstæðisflokkur og Samfylking mynduðu ríkisstjórn. Fyrir því eru þrjár ástæður:
1) Allir vita hvaða örlög bíða samstarfsflokka íhaldsins í ríkisstjórn í kosningum. Ég óska VG ekki svo ills.
2) Ég kaus Kolbrúnu vinkonu mína ekki til að gera Geir Haarde að forsætisráðherra, hins vegar er löng hefð fyrir því að kratar haldi íhaldinu að völdum.
3) Það myndi neyða íhaldið til ákveðinnar lágmarkskurteisi gagnvart ISG að vera í ríkisstjórn með henni. Hugsanlega þyrfti borgarstjóri sjálfur að axla ábyrgðina á rekstri borgarinnar og hætta að kenna Imbu um allt sem miður fer. (Hann gæti kennt Ómari um það í staðinn, það virðist vera í tísku núna.)
Sjálfur tel ég kosningarnar hafa farið á besta veg. Ef ríkisstjórnin hefði fallið hefði Frjálslyndi flokkurinn verið í oddaaðstöðu. Í staðinn er hann ekki einu sinni inni í myndinni. Ríkisstjórnin var gerð óstarfhæf, það er alveg nóg.

... en Aristóteles skrifaði einmitt á ensku

„Fyrstu óyggjandi sönnunina fyrir krönum Forn-Grikkja er að finna í bókinni Mechanical Problems sem er eignuð Aristótelesi sem var uppi á árunum 384 til 322 fyrir Krist.“

Blaðið, 16. maí 2007

Lifi Eiríkur!

Fyrr í vetur sagði ég hér á þessum stað að það besta sem Íslendingar gætu vænst úr Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva væri að komast klakklaust frá henni. Nú er keppnin yfirstaðin og komið í ljós að ég hitti naglann á höfuðið. Fyrir hönd íslensku þjóðarinnar vil ég því núna þakka Eiríki Haukssyni fyrir vasklega framgöngu hans og fyrir að hafa verið landi og þjóð til sóma í hvívetna eins og við var að búast. Meira var ekki hægt að fara fram á.
Allar væntingar um að við komumst upp úr forkeppninni eru nefnilega ekkert annað en hlægilegir bjartsýnisórar á meðan andrúmsloft og fyrirkomulag keppninar er eins og það er nú. Það kom mér verulega á óvart að heyra kynninn, minn ágæta vin Sigmar Guðmundsson, tala öðruvísi. Það var eins og hann væri slíkt barn að halda að einhvern tímann í ferlinu hefði raunverulega verið möguleiki á því að Eiríkur myndi standa á sviðinu úrslitakvöldið. Mér fannst ekki örgrannt um að hjá honum örlaði á eilitlum vonbrigðum með hina auðfyrirsjáanlegu niðurstöðu.
Auðvitað er það fyrir löngu orðið himinhrópandi augljóst að gæði tónlistarinnar skipta ekki næstum því jafnmiklu máli í þessari keppni og upprunaland flytjendanna. Aldrei hefur þetta verið jafnaugljóst og í ár. Á meðan ágætislögum sem eiga fullan rétt á sér á sínum eigin forsendum og fengjust jafnvel leikin í útvarpi þótt þau tengdust söngvakeppninni ekki neitt, var hafnað – t. d. framlögum Andorra, Noregs og Belgíu – var þeim ólýsanlega hroða sem Búlgaría og Georgía sendu til keppninnar veitt brautargengi. Þetta er engu að kenna nema landafræði, sögu og menningu. Austurevrópuþjóð á af landafræðilegum ástæðum mikinn fjölda grannríkja og af sögulegum ástæðum er hún öflugur þrýstihópur í þeim öllum.
Þetta vekur hins vegar upp spurninguna um tugmilljónirnar sem það kostaði að velja framlag Íslendinga. Hvað kostaði það eiginlega að draga þetta lag fram í dagsljósið – já, og Húsin hafa augu með Matta? Restin af lögunum á af skiljanlegum ástæðum aldrei eftir að heyrast leikin framar. Hefði ekki verið sniðugra að framleiða sjónvarpsdagskrá fyrir peninginn, fyrst það var hvort sem er fyrirfram ljóst að jafnvænlegt væri til árangurs að velja íslenska flytjandann með einu símtali?

Bakþankar í Fréttablaðinu 13. maí 2007

Heill her af ljóskum

Nú er búið að semja við Norðmenn um að verja landið. Mér finnst það allt of galið til að annað sé hægt en að vera í skýjunum með það. Það er svo arfavitlaust að maður getur ekki annað en borið einhverja ankannalega og öfugsnúna lotningu fyrir þeim sem hrinda þvílíku í framkvæmd. Og sjá ekkert athugavert við það.
Norðmenn eru semsagt ekki sætasta stelpan á ballinu heldur eitthvað sem gerir sama gagn, svo vitnað sé í pólitíska greiningu forsætisráðherra á ástandinu nýlega. Fyrir þá sem ekki skilja líkinguna þá er hún sótt í angist kynsveltra strákpjakka. Forsætisráðherra lýsti því m. ö. o. yfir að hann vildi fá her af sömu örvæntingu og siðferðilegu forsendum og kynsveltur unglingspiltur á þjóðhátíð í Eyjum drátt.
Til gamans má geta þess að forsætisráðherra finnst alveg hræðileg kvenfyrirlitning í því fólgin að kalla menntamálaráherra ljósku og minnast á það hvar hún starfar.
Andstæðingum hernaðar hefur verið núið því um nasir að vera andvígir Landhelgisgæslunni, hjálparsveitum og flugbjörgunarstarfi, því norskur her muni aðstoða við þetta allt. Í áróðursskyni mætti bæta við þetta ýmsu öðru sem ríkisstjórnin hefur vanrækt til jafns við þetta þrennt, svo sem aðhlynningu sjúkra og aldraðra. Væri ekki þjóðráð að láta norska herinn annast hana líka? Þá værum við hernaðarandstæðingar líka orðnir óvinir fatlaðra, aldraðra og öryrkja. Af hverju ætti það frekar að vera í verkahring ríkisstjórnar Noregs að annast landhelgisgæslu Íslendinga en að hjúkra Íslendingum?
Sniðugust finnst mér þó sú röksemdafærsla að hernaðarandstæðingar eigi að vera ánægðir með að fá herinn af því að norska ríkisstjórnin sé svo vinstrisinnuð. Þessi málflutningur ber vott um mun öflugra hugmyndaflug en maður á að venjast úr þessari átt. Öll þau ár, sem pólitísk sannfæring mín var þrungin andúð á Davíð Oddssyni og öllum hans verkum, datt mér aldrei í hug að þar sem hann væri sefasjúkur aðdáandi Margrétar Thatcher væri hann í hrópandi mótsögn við sjálfan sig fyrst hann flytti ekki kjarnorkuúrgang frá Bretlandi til landsins í stórum stíl.
Ég hafði einfaldlega ekki ímyndunarafl til að leggjast það lágt.

Bakþankar í Fréttablaðinu 29. mars 2007

Íslendingar ættu ekki að heita Íslendingar, þeir ættu að heita Vitleysingar ...

... sagði Einar vinur minn fyrir margt löngu og eftir því sem ég kynnist þjóð minni nánar sannfærist ég betur og betur um sannleiksgildi þessara orða. Það er nefnilega hreint ekki einleikið að þjóð sem hefur jafnmikla ástæðu til hógværðar og lítillætis og sú íslenska skuli vera jafnófær um að sýna þá eiginleika og raun ber vitni. Nokkur helstu einkenni hins dæmigerða vitleysings eiga það nefnilega til að loða við meinta vitræna orðræðu Íslendinga eins og skítur við sóða.

Vitleysingar óttast allt sem þeir þekkja ekki. Þannig er ein uppáhalds rökvillan mín þessi séríslenska speki: Það sem ekki hefur virkað til þessa fer ekki allt í einu að virka núna. Hvar er rökvillan í henni? Jú, það sem aldrei hefur verið prófað hefur eðli málsins samkvæmt aldrei virkað. Niðurstaðan er semsagt: Það sem aldrei hefur verið prófað áður mun ekki virka. Þetta eru kjörorð flestra þeirra sem hafa eitthvað að segja um menningar- og afþreyingarframleiðslu þjóðarinnar. Þó sem betur fer ekki allra.

Einu sinni langaði mig að vera með útvarpsþátt. Ég og Jakob vinur minn bjuggum til grind að þætti sem okkur langaði að búa til. Við sýndum útvarpsstöðinni þáttinn og þar á bæ var hváð: "Svona hefur aldrei verið gert áður. Þetta virkar ekki. Hver er eiginlega markhópurinn?"
Það var fátt um svör hjá okkur Jakobi. Markhópurinn? Við höfðum aldrei spáð í neinn markhóp. Við höfðum einfaldlega velt því fyrir okkur hvernig þátt við sjálfir myndum nenna að hlusta á og gerðum uppkast að slíkum þætti.
Fyrir rest var áhættan tekin og útvarpsþættinum hleypt af stokkunum. Það var vegna þess að annar útvarpsþáttur sem ég hafði komið að hafði notið hylli, en hann hafði bara komist á dagskrá stöðvarinnar fyrir frændsemis sakir Bjössa basta við eigandann. Hann hét Radíus.
Þessi nýi þáttur hét Górilla og sló í gegn (svo ég sýni nú þjóðerni mitt og varpi hógværð og lítillæti fyrir róða). Hann mældist með eilítið meiri hlustun en hádegisfréttirnar í Ríkisútvarpinu og talsvert meiri hlustun en Jón og Gulli sem voru með þátt á annarri stöð á sama tíma og við (með tífalt hærra kaup eins og síðar kom í ljós í úttekt í einhverju blaði). Þeirra þáttur var byggður á formúlu sem var búin að margsanna sig og var beint að skýrt skilgreindum markhópi. Þátturinn okkar Jakobs var ekki líkur neinu sem gert hafði verið áður og markhópurinn var við Jakob.
Meðalíslendingurinn er ekki til. Allir eru frábrugðnir öðrum einhverju leyti. Það sem er ætlað fyrir alla eða einhvern meðaltalsvísitöluhlustanda endar á því að vera ekki fyrir neinn. Það er ekki til neins að spyrja fólk hvað það vilji heyra því það nefnir aðeins eitthvað sem það hefur heyrt áður. Eins mætti spyrja fólk að því hvert sé uppáhaldslagið þeirra eða uppáhaldsbókin þeirra og draga af svörunum þá ályktun að óhætt sé að hætta að semja tónlist og skrifa bækur því enginn hafi nefnt ósamið lag eða óskrifaða bók.

Annað sem einkennir vitleysinga er að þeir halda að þeir séu miklu klárari en þeir eru. Maður hefur heyrt það fullyrt svo oft að Íslendingar séu svo góðir í ensku að maður er nánast farinn að trúa því umhugsunarlaust. En málið er auðvitað aðeins flóknara. Um leið og Íslendingur er farinn að geta bablað ensku þokkalega skiljanlega með málþroska og orðaforða fjögurra ára enskumælandi barns telur hann sig nefnilega orðinn altalandi á tunguna. Fjöldi Íslendinga sem ekki myndi treysta sér til að lesa skáldsögu eða fræðirit á miðlungsþungri ensku hikar ekki við að segjast tala tungumálið reiprennandi.
Útlendingar eru ekki jafnblindir á eigin getu og segjast oft ekki tala ensku nógu vel, af því að þeir vilja ekki verða sér til minnkunar með því að tala eins og óvitar, jafnvel þótt þeir tali jafngóða ensku og kokhraustur Íslendingur sem segist tala lýtalausa ensku þótt eina nafnorðið sem hann hafi á valdi sínu sé "thing" og hann noti orðasambandið "you know" sem nafnorðsígildi sem geti merkt það sem hentar honum hverju sinni. Hann hefur nefnilega glápt svo mikið á CSI að hann er með framburðinn á hreinu.
Fyndnast er að Íslendingar skuli telja sig hafa lært "svona góða ensku" af sjónvarpsglápi. Ekkert bendir til þess að þjóðir sem góna minna á fjöldaframleitt, bandarískt skjádrasl tali verri ensku en Íslendingar. Eða hefur enskukunnáttu íslenskra barna kannski hrakað þennan áratug sem nánast allt barnaefni hefur verið talsett? Ég stórefa það.

Þriðja einkennið á vitleysingi er að hann heldur að hann sé farinn að skilja allt um leið og hann getur klórað sig fram úr meginatriðunum og hlegið að augljósasta slapstickinu. Ég hef horft tvisvar á nýju Simpsons myndina og fattaði strax söguþráðinn. Ég hló líka að því hvað Hómer var vitlaus og leiðinlegur og Bart dónalegur og stjórnlaus. Mér finnst líka fyndið þegar þeir segja Flanders að halda kjafti.
Ég er búinn að lesa handritið. Það er með leiðbeiningum fyrir þýðendur, þar sem vísanir eru útskýrðar og þeir hvattir til að staðfæra þær. Helmingur þeirra hafði farið fram hjá mér við áhorfið og þykist ég þó þokkalega vel að mér í enskri tungu og sæmilega fróður um sögu og menningu Bandaríkjanna. Handritið er einfaldlega morandi í skírskotunum og tilvitnunum í bandaríska dægurmenningu og pólitíska umræðu, skírskotunum sem óhjákvæmilega fara fram hjá hverjum þeim sem ekki er rækilega með á nótunum og mjög sennilega fjölmörgum Bandaríkjamönnum. Ég get því miður ekki nefnt dæmi vegna trúnaðar sem sem ég er bundinn varðandi handritið.
Samt eru Íslendingar strax tilbúnir til að fullyrða að það sé skemmdarverk að þýða myndina, þeir séu svo klárir og kúl og fatti þetta allt svo vel og séu svo rosalega vel inni í þessu að þýðing eyðileggi fyrir þeim ánægjuna af myndinni. Jafnvel ganga sumir svo langt að fullyrða að talsetningin eigi hreinlega ekki rétt á sér.
Vel má vera að íslenskur leikari nái ekki að segja "dóh!" á jafnfyndin hátt og Dan Castellaneta, en þeir sem halda að húmorinn í Simpsons sé í því fólginn hvað Hómer sé vitlaus og Bart mikill prakkari eru á sama plani og Queen-aðdáendur sem finnst Radio Gaga besta lagið með þeim.

Sjálfsagt var sagt við Helga Hálfdanar þegar hann hóf sitt verk: "Þeir sem hafa áhuga á Shakespeare vilja sjá hann á ensku. Þú ert ekki bara að vinna óþarft verk, heldur beinlínis verk sem á ekki rétt á sér." Sagði ekki páfinn líka við Martein Lúther á sínum tíma að þeir sem þyrftu að geta lesið Nýja-Testamentið kynnu allir grísku? Þess vegna gef ég ekki mikið fyrir yfirlýsingar eins og að "vísindaskáldsögur og fantasíur eigi almennt erfitt uppdráttar þýddar, langstærstur hluti markhópsins vill þær frekar á ensku."
Ég hef lesið greinar um Discworld bækurnar þar sem vísanir og skírskotanir eru útskýrðar á svipaðan hátt og í Simpsons handritinu. Ég hef verið aðdáandi þessara bóka í 20 ár, en samt hafði stór hluti þessara vísana og orðaleikja farið fram hjá mér. Discworld bækur Terrys Pratchetts hafa verið þýddar á búlgörsku, dönsku, eistnesku, finnsku, frönsku, grísku, hebresku, hollensku, ítölsku, kóresku, litháísku, norsku, portúgölsku, pólsku, rúmensku, rússnesku, serbnesku, slóvakísku, slóvensku, spænsku, sænsku, tékknesku, tyrknesku, ungversku og þýsku. Íslenska virðist vera eina tungumálið í heiminum sem fantasíuskáldskapur virkar ekki á.
Það hefði verið erfitt að finna "markhóp" fyrir Draumalandið. LoveStar hefði verið dauðadæmd hefði henni verið lýst fyrir dæmigerðum vitleysingi. "Svona skáldsaga hefur aldrei verið skrifuð áður og þar af leiðandi aldrei selst, hver heldurðu að vilji gefa út skáldsögu sem aldrei selst?"

Markhópar eru einfaldlega ekki til. Þar sem boðlegt efni er í boði myndast um það hópur þeirra sem kunna að meta það. Mér hefur reynst ágætlega til þessa að reyna að búa eitthvað til sem ég sjálfur myndi nenna að hlusta á, sjá eða lesa. Sem betur fer hafa nógu margir reynst hafa svipaðan smekk og ég til að ég hafi getað haft það að lifibrauði.

Kannski bendir það til þess að Íslendingum sé ekki alveg alls varnað þrátt fyrir allt.

Hugleiðingar óþarfs manns

Ég er óþarfur maður. Í fyrsta lagi er ég haldinn oki ranghugmynda og ætti því að óska mér kvalafulls dauðdaga hið fyrsta til að vera sjálfum mér samkvæmur. Ég sem hélt að trú mín hefði einmitt forðað mér undan oki ranghugmynda minna sem stefndu í að draga mig hægt og rólega til kvalafulls dauðdaga. Nafnlaus bloggari í Hafnarfirði veit betur og hefur leiðrétt þetta á netinu. Hvað um það.

Það sem veldur mér meiri áhyggjum er að það sem ég hef að lifibrauði virðist ekki bara vera misráðið heldur jafnvel til hreinnar óþurftar. Ég sit nefnilega við þessa dagana og þýði kvikmyndina um Simpson-fjölskylduna í Springfield (Lindarhaga), í óþökk allra að því er virðist. Það er eins og það sé almenn stemning fyrir því í þjóðfélaginu að það sé beinlíns skaðlegt fyrir tungu okkar og menningu að þetta efni sé til á móðurmáli okkar.
Auðvitað má til sanns vegar færa að meiri ástæða sé til að þýða margt annað, en mínar hugmyndir um áhugaverð þýðingaverkefni njóta ekki hljómgrunns hjá þeim sem greiða þýðendum laun fyrir vinnu sína og því tek ég því sem mér býðst og líst þokkalega á. Ég þarf til allrar hamingju ekki lengur að þýða efni sem mér býður við.
Á bak við mörg helstu þýðingarafrek íslenskunnar er áratuga löng vinna erlendra höfunda og flóknar pælingar í tungumálum. Nægir þar að nefna Hringadróttinssögu. Af einhverjum ástæðum hef ég samt aldrei heyrt neinn tala um að misráðið hafi verið að þýða hana á íslensku af því hve rætur hennar í enskri tungu og menningu séu djúpar. Auðvitað fer alltaf eitthvað forgörðum í þýðingu. Óvíða er það jafnáberandi og í verkum Shakespeares, eftirlætishöfundar Lindu P. Samt þykir af einhverjum ástæðum fengur að verk hans séu til á íslensku, sum jafnvel í nokkrum þýðingum.
Einu sinni þótti það eftirsóknarvert að sem flestar perlur heimsbókmenntanna væru til í íslenskri þýðingu. Einhvern tímann gerðist það hins vegar að þýðendur urðu í huga þjóðarinnar að menningarlegum skemmdarvörgum. Nú virðist það vera þannig að helstu perlurnar eigi ekki að menga með því að snara þeim á fjósamannatunguna sem við tölum.
Það er í lagi að snara drasli eins og Faðirvorinu en að snerta gullkorn á borð við "D-oh!" og "Hi-diddly-ho!" er hins vegar sakkrílids.

Meira pönk!

Ef ég segðist ekki endilega vilja hafa svefnherbergið mitt hvítt þætti mér óeðlilegt að fá viðbrögðin: „Heldurðu að dökkappelsínugult sé skárra, lúðinn þinn?“ Samt væru þau í stíl við pólitíska umræðu unglingsára minna. Ég er nefnilega kominn á fimmtugsaldur og ólst upp við að þjóðin væri klofin í afstöðunni til hersins. Ég var herstöðvarandstæðingur. Viðbrögðin við mínum málflutningi voru býsna gjarna: „Heldurðu að það væri betra að hafa Rússana hérna?“ Rétt eins og í leikriti alheimsstjórnmálanna væru aðeins tvö hlutverk, Rússadindilsins og Kanamellunnar, og Íslendingar þyrftu að hafa vit á að velja það illskárra, þetta með nælonsokkana og litasjónvarpið. Það væri enginn þriðji kostur.
Svo kom pönkið. Ég var afar ginkeyptur fyrir hugmyndafræði pönksins: „Fuck the system“. Eiginlega gekk hún bara út á að rústa kerfinu án þess að hafa einhverjar háleitar hugmyndir um hvað átti að koma í staðinn. Það eina sem pönkið boðaði var í raun rjúkandi rústir ríkjandi ástands. Það þýddi ekkert að segja við pönkara: „Heldurðu að eitthvað annað sýstem væri skárra?“ Þá væri hið nýja sýstem nefnilega strax orðið hið ríkjandi sýstem og þarafleiðandi kerfið sem pönkið vildi fokka.
Ég hef leyft mér að gagnrýna kerfi. Ég hef bent á að hvert það stjórnkerfi sem neyði þegnana til örbirgðar, hvaða nafni sem það nefnist, sé brotlegt við mannréttindi, réttinn til mannlegrar reisnar og boðlegs lífs. Það gildir einu hvort maður býr við lýðræði, einræði, auðræði, guðræði, harðræði eða jafnvel gerræði ef maður fæðist til lamandi fátæktar sem engin leið er út úr. Ég hef nefnt borðleggjandi dæmi um að kapítalísk samfélög séu sums staðar sliguð af efnahagslegu og félagslegu óréttlæti. Þetta hafa sumir skilið sem svo að það sé mín skoðun að ríkisstyrktur landbúnaður, kommúnísk hagstjórn og gott ef ekki einokunarverslun líka, sé það eina sem tryggt geti hagsæld alþýðunnar. Þetta finnst mér í stíl við að halda að þar sem mér finnst hvítt ljótt hljóti ég að vera að spá í dökkappelsínugult.
Hvað vil ég þá í staðinn? Ég er ekki viss, en rjúkandi rústir ríkjandi ástands yrði strax framför.
Bakþankar í Fréttablaðinu 15. apríl 2007